Mga tanaga para sa kalikasan at kalusugan

MGA TANAGA PARA SA KALIKASAN AT KALUSUGAN

halina’t ipaglaban
si Inang Kalikasan!
mga tusong gahaman
ay dapat nang wakasan!

di biro ang magtanim
sa lupang anong lalim
kailangang malilim
basta huwag madilim

pandaigdigang araw
para sa kalikasan
ay ating ipagdiwang
o gunitain man lang

pangalagaang tunay
ang bawat saribuhay
dapat tayong magnilay
kumusta na ang buhay

gawing makabuluhan
ang layunin sa bayan
gawing may katuturan
ang misyon sa tahanan

kung mga bunga’y hinog
ay kaysarap mabusog
at sa ating pag-inog
pag-ingatan ang pantog

sadyang nakaaantig
kung puso’y may pag-ibig
tayo’y magkapitbisig
ingatan ang daigdig

- gregbituinjr.
* nalathala sa isyung Hunyo 2019 ng pahayagang Diwang Lunti

Naglipanang upos

NAGLIPANANG UPOS
(Tula para sa World No Tobacco Day tuwing Mayo 31)

di ako nagyoyosi, ang ginagawa kong lubos
ay ang tipunin sa bote ang nagkalat na upos
ito ang sa kapaligiran ay ambag kong taos
bakasakali lang kahit upos ay di maubos.

ginagawa kong ash tray ang pangsardinas na lata
sa paligid nito'y nilalagyan ng karatula
"Dito ilagay ang upos, kaibigan, kasama"
at ibinabahagi sa pabrika't opisina.

naglipana ang upos sa kalsada't karagatan
talagang nakakaupos ang nangyayaring iyan
mga wawa ng ilog ay tila nabubusalan
naglulutangan ang upos sa mga katubigan.

mga isinaboteng upos sa lupa'y ibaon
tulad ng hollow blocks ay patigasin ito ngayon
gawin kaya natin itong proyekto sa konstruksyon?
baka may paggamitan ang upos kapag naglaon.

ngayong World No Tobacco Day, anong masasabi mo?
nagkalat ang upos sa ating paligid, katoto
may maitutulong ka ba't maipapayo rito?
upang malutas ang mga upos na dumelubyo?

- gregbituinjr.,05/31/2019

Ano baga?

ANO BAGA?
(Tula para sa World No Tobacco Day tuwing Mayo 31)

nosi ba lasi para magyosi't bugahan tayo
ng usok gayong di naman tayo nananabako
sa dyip, naaamoy mo ang yosi ng katabi mo
aba'y pasensya na't natapatan ka ng tambutso!

yosi ng yosi, hitit ng hitit, buga ng buga
nakakaalarma, kalusugan mo'y paano na?
di ka nga humihitit, nalalanghap mo'y sa iba
walang bisyo ngunit second-hand smoker ka pala

paano mo ba pagsasabihan ang mga sutil?
pananabako nila'y paano ba matitigil?
polusyon sa katawan mo'y sino kayang pipigil?
paano iiwas na unti-unti kang makitil?

ngayong World No Tobacco Day, ating alalahanin
huwag pabayaan ang baga't kalusugan natin!

- gregbituinjr.,05/31/2019

Sa Pandaigdigang Araw ng Saribuhay, Mayo 22, 2019

SA PANDAIGDIGANG ARAW NG SARIBUHAY 
(INTERNATIONAL BIODIVERSITY DAY), MAYO 22, 2019

di ko alam, ngunit dapat ding pag-isipang tunay
marahil kalikasan ay marunong ding malumbay
at ngayong Pandaigdigang Araw ng Saribuhay
sa nangyayari sa kalikasan, tayo'y magnilay

may ulat na balyena'y namatay sa karagatan
at may apatnapung kilong plastik sa kanyang tiyan
may mga munting dolphin ding may gayong kapalaran
bakit nangyayari ito, sinong may kasalanan?

natadtad na ng polusyon ang lupa hanggang bundok
nagkalat din ang mga basurang di nabubulok
dapat magbayad ng malaki ang nagpapausok
dulot ng coal fired power plants na nakasusulasok

ang dagat na'y kayraming upos at single use plastic
kayraming usok ng sasakyan sa ragasang trapik
nauubos na ang kagubatang sa bunga'y hitik
sa nangyayari, tayo pa rin ba'y patumpik-tumpik

sa karagatan nagmumula ang pagkaing isda
at sa bukid nakukuha ang pagkaing sariwa
kung ang saribuhay ay ating binabalewala
magugutom ang mayamang bansang kayraming dukha

sinong sumisira ng kalikasan kundi tao
sinong magtatanggol sa kalikasan kundi tao
sinong kikilos upang mapangalagaan ito
protektahan ang kalikasan, sama-sama tayo

malulutas din ang mga nangyayaring problema
dagat, gubat, lungsod, hangin, bundok, protektahan na
sa Pandaigdigang Araw ng Saribuhay, tara
para sa kalikasan, kumilos na't magkaisa!

- gregbituinjr.

Kwentong cabbage at ang Wikang Filipino

KWENTONG CABBAGE AT ANG WIKANG FILIPINO

Maikling sanaysay ni Greg Bituin Jr.

Inaamin ko, hindi ko kabisado ang ilang katawagan sa wkang Ingles. Ito marahil ay dahil wala ako sa Britanya o sa Amerika. Nasa Pilipinas ako na gamit ang sariling wika. Wikang tila binabalewala ng iba dahil mas nais pa nilang gamitin ang wikang Ingles, o wikang dayuhan, kahit may katumbas naman sa sariling wika.

Matagal nang nangyari ang kwentong ito, na nais kong balikan ngayon. Minsan, sa isang pulong, pinabili ako ng isang kasama, na mula sa ibang lalawigan, dahil kulang ng sahog ang kanyang iluluto. Nagpabili siya ng cabbage, akala ko imported na gulay. Para bang Baguio beans na nagmula sa Baguio o French beans na galing sa France o tanim ng mga Pranses, kaya ganoon ang tawag. Cabbage. Kasintunog ng pangalan ng matematikong si Charles Babbage.

Kaya sa palengke ay nagtanung-tanong ako ng cabbage. Kahit kaharap ko na ang iba pang gulay tulad ng okra, talong, talbos ng kamote, repolyo, kamatis, bawang, puso ng saging, at marami pang iba. Paikot-ikot ako sa palengke. Hanggang sa tanungin ako ng isang tindera. "Ano pong hanap nyo?" Sagot ko, "Cabbage po." Tanong niya, "Ilan po bang cabbage?" habang hawak ang repolyo.

Tangna! Repolyo lang pala iyon! Nakita ko na kanina pa ang repolyo, kasama ng singkamas, talong, sigarilyas at mani, sitaw, bataw, patani. Kaya nang bumalik ako sa pulong, sinabihan ko yung nagpabili, "Repolyo lang pala ang pinabibili mo, pinahirapan mo pa ako. Pa-cabbage-cabbage ka pa! Sana, sinabi mong repolyo ang pinabibili mo." Pilipino naman ang kausap ko, na pinagbigyan ko sa hiling niyang pakibili.

Isa pang kwento, na malaki ang agwat ng panahon sa unang kwento. Pinabili ako ng squash. Hindi ko rin alam kung ano iyon. Baka mapahiya muli ako sa aking sarili. Kaya dali-dali kong tiningnan sa diksyunaryo. Tangna muli! Kalabasa lang pala. Ang problema, ini-Ingles pa kasi.

Naalala ko lang uli ang kwentong itong nangyari mahigit dalawang dekada na ang nakararaan. Dahil paalis si Misis pauwi sa kanila upang doon bumoto. Ibinilin niya sa akin ang laman ng ref, na mga gulay na pwede kong kainin habang nasa lalawigan siya. Ayon sa kanya, "Mayroong cucumber, egg plant, at french beans sa ref". Yaong dalawa, mukhang imported na gulay dahil Ingles, habang ang egg plant, na talong, ay madali kong naunawaan. Iyon pala, pipino ang cucumber at yung french beans ay kibal o malinggit na sitaw. Yaong sitaw naman ay string beans sa Ingles.

Bakit hindi natin salitain ang sarili nating salita, hindi yung pa-Ingles-Ingles pa. Talong lang, sasabihin pang eggplant. Nasa ibang bansa ba tayo? Pipino lang, sasabihin pang cucumber. Repolyo, sasabihin pang cabbage! Mababang uri na ba ng tao ang nagsasalita ng wikang Filipino? Wikang bakya ba ang wikang Filipino? Wikang pangkatulong lang ba o wikang alipin ang wikang Filipino?

Ang problema sa ating bansa, dahil sa impluwensya ng mga Kano, mahilig inglesin ang mga katawagan, habang hindi ginagamit ang ating mga taal na salita. Kaya nagkakaroon ng kalituhan. Kailangan ko yatang bumalik sa Grade 4 upang matuto muling mag-Ingles, at maulit ang karanasan ko noong Grade 4 kami. Bawal magsalita sa wikang Filipino, dahil pagbabayarin ka ng guro mo. May multa, ika nga. Noong panahong iyon ay malaki pa ang halaga ng piso. Pag pinabili nga ako ng dalawang pisong pandesal, dalawampu at malalaki ang laman.

Gaano nga ba natin pinahahalagahan ang ating sariling wika? Mismong sarili nating wika ay hindi natin alam. O ayaw nating alamin at gamitin. Malala na, grabe na itong nangyayari sa atin. Na-impluwensyahan ng mga konyo, na akala'y Ingles ang wika ng mayaman, ng sosyal, ng mga sikat na personalidad sa lipunan. At pag nagsalita ka ng wikang Filipino sa bansang Pilipinas ay mababa na ang uri mo.

Hindi mababa ang uri ng nagsasalita ng wikang Filipino. Ito ay wika natin sa ating bansa. Kaya sana ay pahalagahan natin. Huwag sana tayong mahirati sa wika ng dayuhan.

Tula sa Araw ng Daigdig (Earth Day) 2019

TULA SA ARAW NG DAIGDIG, ABRIL 22, 2019

Sinira na ng kapitalismo ang kalikasan

Winasak ng sistemang ito ang kapaligiran

Kayraming plastik na ginawa upang pagtubuan

Kayraming basura na ilog ang pinagtapunan.

Para maging troso'y nilagari ang mga puno

Mga bundok ay kinalbo para sa tanso't ginto

Ginawa'y mga single use plastic para sa tubo

Kayrami nang lupang minina, dulot ay siphayo.

Dahil sa coal-fired powerplant, kalikasa'y nawasak

Pagtatayo pa ng Kaliwa Dam ang binabalak

Panahon nang kapitalismo'y palitan, ibagsak

Itanim ang bagong sistemang kayganda ng pitak.

Ngayong Araw ng Daigdig, halina't magkaisa

At tayo'y kumilos upang baguhin ang sistema.

- gregbituinjr.

* Nilikha at binasa ng may-akda ang tulang ito sa raling pinangunahan ng Philippine Movement for Climate Justice (PMCJ) na nagprograma sa harap ng Department of Agriculture (DA), nagmartsa at nagprograma sa Department of Environment and Natural Resources (DENR), umaga ng Abril 22, 2019, Araw ng Daigdig (Earth Day).

Ka Leody De Guzman, our senate bet for Climate Justice

Ka Leody De Guzman is the chairman of the labor group 

Bukluran ng Manggagawang Pilipino (BMP).

Paano ba lulutasin ang problema sa nagkalat na upos ng sigarilyo?

PAANO BA LULUTASIN ANG PROBLEMA SA NAGKALAT NA UPOS NG SIGARILYO?

Sanaysay ni Gregorio V. Bituin Jr.

Ilang taon na ang nakararaan nang gumawa ako ng mga ash tray mula sa lata ng sardinas. At nilagyan ko pa iyon ng mga paalala, tulad ng "Dito po ilagay ang upos ng yosi". At ikinalat ko sa facebook.

Mga litratong kuha noong Pebrero 5, 2014

Patuloy pa rin akong gumagawa ng mga ash tray na lata ng sardinas at nilalagyan ko ng paalala, at ipinamamahagi ko sa mga kilala kong opisina upang doon ilagay ang kanilang upos, at kung may panahon ako ay balikan iyon upang kunin at ilagay sa bote ang mga natipong upos.

Master, dito po ang lagayan ng upos at abo. Kuha noong Enero 20, 2016

555, dito po ang lagayan ng upos at abo. Century ashtray po ako. Kuha noong Enero 20, 2016

May mga nagawa rin akong tula hinggil sa mga upos ng sigarilyo. Halimbawa na lamang ang isang litratong kuha ko na ginawang lagayan ng upos ang paso ng halaman, at sa mismong litrato ay doon ko inilagay ang tula.

litrato't tulang nilikha noong 2/26/2016

Nang inilagay ko sa facebook ang litrato ng mga delatang walang laman at ginawa kong ash tray na may nakasulat na "Dito po ilagay ang upos ng yosi", may nagkomento agad na "Don't smoke" o "No to smoking", di ko matandaan ang eksakto, pero ganyan ang mensahe. Sa palagay ko'y di nakuha ng nakabasa noon na hindi naman agad tungkol sa paninigarilyo ang paalalang iyon, kundi saan dapat itapon ang upos.

Tulang kinatha noong Mayo 31, 2014

Naisip kong magtipon ng maraming delatang walang laman at lagyan iyon ng paalalang gawin iyong ash tray, habang gagawin ko naman ay titipunin iyon upang ilagay ang mga upos sa mga lalagyang bote. Ito'y paraan upang hindi madagdagan ang mga upos na nagkalat sa kapaligiran. Habang maraming naninigarilyo, maraming upos ang itinatapon. Habang maraming upos, kung saan-saan naman ito itinatapon. Ang nakababahala ay ang balitang isa sa napakaraming basura sa dagat, bukod sa mga plastik, ay ang upos ng sigarilyo.

May mga nagsasabi nga sa akin na mas tamang kampanya ay ang "Bawal Manigarilyo" o kaya ay "Huwag Manigarilyo Dahil Masama Ito sa Kalusugan", tulad ng inilalagay ngayong larawan ng mga sakit na epekto ng paninigarilyo sa mga kaha ng sigarilyo.

Ngunit sa ganang akin, nakababahala ang mga ulat na ang upos ng sigarilyo ang isa sa pinakamaraming basurang nagkalat sa karagatan. Ayon sa ulat, ang upos ng sigarilyo ang ikatlo sa mga klase ng basurang palutang-lutang sa dagat. Nangunguna ang single-used plastic, o yaong mga plastik na isang beses lang gamitin ay itinatapon na. Ikatlo ang upos. Kinakain ng mga isda ang mga basurang nagkalat sa dagat, at kinakain naman natin ang mga nahuhuling isda. Wala ba tayong budhi na pinababayaan nating maglipana sa karagatan ang mga upos ng sigarilyo? Hindi ba natin naiisip ang ating kalusugan, ang kalusugan ng ating mga mahal sa buhay, ang kalusugan ng ating kapwa, ang kalusugan ng mga susunod pang henerasyon?

tulang nilikha noong Abril 4, 2019

Hindi pa ito usapin ng paninigarilyo, ha? Usapin ito ng naglipanang upos ng sigarilyo, mga basura, sa iba't ibang dumpsite at sa karagatan. Kaya anong dapat nating gawin? Hindi na sapat ang mangampanya tayong huwag manigarilyo. Dahil kahit anong kampanya natin, marami pa rin ang patuloy na naninigarilyo. Ang usapin ngayon, naglipana ang tambak-tambak na upos ng sigarilyo sa ating kapaligiran. Hahayaan na lang ba natin ito?

Ginawa kong personal na kampanya ang paglalagay ng upos sa mga bote, upang mapagtanto ng mga nagyoyosi na marami silang basurang upos na ikinakalat sa dagat, kahit hindi nila direktang itinatapon ito sa dagat.

tulang nilkha noong Abril 2, 2019

Marami nang gumagawa ng ecobrick, at patuloy pa rin kaming mag-asawa sa paggawa ng ecobrick at pagtuturo nito sa iba upang mas marami pa ang magtulong-tulong masolusyunan ang problema sa plastik. Bagamat pansamantalang solusyon lamang sa naglipanang plastik ang paggawa ng ekobrik.

Mas nais kong pagtuunan bilang ekstrang gawain ang paglalagay ng mga natipon kong upos sa mga bote, at gawin itong ekobrik din. Di nga lang plastik ang nakalagay kundi upos ng sigarilyo na yari naman sa papel at hibla ng kung anong uri ng materyal. Sa ganitong paraan, sa aking personal na pakiramdam, ay nakatulong din kahit bahagya upang hindi mapunta sa karagatan ang mga upos, at maikulong ang mga ito sa bote na maaaring gawing ekobrik.

Kuha nitong Enero 24, 2019

Ang mailalaman sa isang bote, halimbawa sa bote ng mineral water na 1000 ml o isang litro marahil ay apat na raan o limang daang upos. Malaking bagay na ito upang hindi mapunta sa dumpsite o sa dagat ang mga upos na iyon, at maikulong natin sa bote. Malaking tulong upang mas mapaliit natin ang tsansang lumutang-lutang sa dagat ang mga basurang upos at kainin ito ng mga isda.

Kung may nagsasabing "Ayoko ng plastik", ano namang gagawin sa mga kasalukuyang naglipanang plastik? Pababayaan na lang ba dahil ayaw natin sa plastik? O baka ilan lang ang ayaw, at yung may ayaw pa ay hindi kumikilos upang masolusyunan ang problema sa plastik.

Kaya ang mabuti pa, tumulong ka na lang sa munting kampanyang ito. Bakasakaling sa paisa-isa ay makabawas tayo ng kalat na upos sa ating kapaligiran.

May mga sinulat akong mga puna rin sa mga nagyoyosi, mga sanaysay hinggil sa paninigarilyo. Iyong iba ay tungkol sa kalusugan, tungkol sa panindi ng yosi, habang ang iba'y hinggil sa nagkalat na upos sa lansangan. Marami rin akong nilikhang tula hinggil sa mga nasabing paksa. Ang mahalaga'y mapuna sila, bakasakaling makinig at hindi na sila magyosi, at wala nang magkalat ng upos sa kung saan-saan.

Nilikha noong Agosto 17, 2017

Narito ang ilang tulang ginawa ko para sa kampanyang ito:

PAHIRAM NG PANINDI NG YOSI

ni Gregorio V. Bituin Jr.

10 pantig bawat taludtod

Ilan sa mga nakilala ko

Ay kayhilig na manigarilyo

Ngunit ugali ng mga ito

Ay ang panghihiram ng posporo

O anumang pwedeng ipansindi

Sa yosi nilang nasa daliri

Tila sila hindi mapakali

Pag hindi nakahitit ang labi.

Bahagi ba ng pakikisama

Kung sakaling pahiramin siya?

O ito’y isang pang-aabala

Doon sa mga katabi niya.

Nakakabili ng sigarilyo

Ngunit walang panindi sa bisyo

Wala ba siyang dalawang piso

Para makabili ng posporo?

Sundalong kanin ang tulad niya

May baril nga, ngunit walang bala.

At kung manunulat ang kapara

May bolpen nga, ngunit walang tinta.

O kaya’y tsuper na papasada

May dyip ngunit walang gasolina

Kung mahilig kang maghitit-buga

Aba, panindi mo’y bumili ka.

Sa buhay, dapat lagi kang handa

Kung nais mong ikaw’y may mapala

Magsusunog na nga lang ng baga

Sarili namang panindi’y wala.

Magkaminsan, ako’y nagtataka

Pagbibisyo nama’y kayang-kaya

O baka ang sigarilyo nila

Ang tawag ay “tatak-hingi” pala.

- 08/02/2008 

AANHIN PA ANG YOSI KUNG MAYROON KANG TIBI?

aanhin pa ang yosi

kung mayroon kang tibi?

di ka ba mapakali

sa iyong pagka-busy?

di ka kaya magsisi

at baga’y winawaksi?

ano bang aking paki

sa mga nagyoyosi?

aba’y sige lang, sige

pagsisisi’y sa huli

- gregbituinjr.

2/29/16

TIGILAN NA ANG YOSI

aanhin pa ba iyang yosi

kung panindi'y di makabili

lagi nang yosi'y tatak-HINGI

hinirama'y di makahindi

tigil na't nakasusulasok

ano pa ba ang sinusubok

ang baga mo na'y binubukbok

ng di na masawatang usok

- gregbituinjr.

2/29/16

BINIBILI KO ANG USOK NA PARANG GINTO

binibili ko ang usok na parang ginto

habang habol ang hininga kong napapaso

ang nadarama'y lalamunang tuyong-tuyo

na yosi pala iyang sa akin tatanso

sayang ang pera ko sa pagbili ng usok

gayong libre lang ang sakit.kong maglulugmok

bisyong iyan ay paano ko nalulunok

habang binubuga ang nakasusulasok

tila sa baga ko ako na'y nagtataksil

pati lalamunan ko'y aking sinisiil

katawan ko'y unti-unti kong kinikitil

ang mabaho kong bisyo'y may dalang hilahil

isang tasang kanin o tatlong sigarilyo

hihithitin ko o isang ulam na prito

sa yosi'y ayokong sayangin ang pera ko

ibibili na lang ng sangkaterbang libro

- gregbituinjr.

11/8/18

AKO'Y NAUUPOS

ako'y nauupos sa dami ng upos ng yosi

naglalakad ako'y nagkalat sa daan, kayrami

tapon doon, tapon dito, sila na'y nahirati

ang ating pamahalaan ba'y anong masasabi?

ako'y nauupos sa laksang nagkalat na upos

wala bang lagakan ng abo, sa ash tray ba'y kapos?

latang walang laman, bakit di gamitin nang lubos?

nang mga upos na ito'y ating maisaayos

nakakaupos ang naglipanang upos sa dagat

pagkat kayraming isda ang sa upos nabubundat

ikatlo raw na basura ang upos na nagkalat

paanong sa pagtapon nito tao'y maaawat?

sa nagkalat na upos, anong dapat nating gawin?

ito bang kalikasan ay paano sasagipin?

huwag hayaang upos ay lulutang-lutang pa rin

sa dagat nang kalikasa't isda'y masagip natin

- gregbituinjr.

4/4/19

KINALABOSONG UPOS

Kita nyo bang sa dagat, mga upos na'y nagkalat?

Ikatlo raw ito sa laksang basura sa dagat

Naisip nyo bang sa upos, mga isda'y bubundat?

At pagkamatay nila sa upos sa budhi'y sumbat

Lagi nating isipin ang buti nitong daigdig

Ang dagat na'y nasaktan, pati pusong pumipintig

Basurang nagkalat sa kalamnan niya'y yumanig

O, dapat itong wakasan, tayo'y magkapitbisig

Simulan nating sagipin ang ating karagatan

O kaya'y mag-umpisa sa ating mga tahanan

Naglipanang upos ay gawan natin ng paraan

Gumising na't magsikilos para sa kalikasan

Upos ay kinulong ko sa bote bilang simula

Pag dagat ay pulos upos, mga isda'y kawawa

Oo, ito'y pagkain, aakalain ng isda

Sumpa iyang upos sa dagat, problemang kaylubha

-gregbituinjr.

4/7/19

HALINA'T MAG-YOSIBRIK

di ka pa ba naiinis sa naglipanang upos
sa basurahan, daan, dagat, di maubos-ubos
tila ba sa ating likuran, ito'y umuulos
upos sa kapaligiran, animo'y umaagos

sa nangyayari'y dapat may gawin, tayo'y umimik
tipunin ang mga upos, gawing parang ECOBRICK
sa boteng plastik ay ipasok at ating isiksik
ang boteng siksik sa upos ay tawaging YOSIBRIK

kailangang may gawin sa upos na naglipana
sa dagat kasi'y upos na ang pangatlong basura
di ba't dahil sa upos, may namatay na balyena
imakalang pagkain ang itinapong basura

madawag na ang lungsod, sa upos ay nabubundat
naninigarilyo kasi'y walang kaingat-ingat
pansamantalang tugon sa upos na walang puknat
ay gawing yosibrik ang mga upos na nagkalat

- gregbituinjr.

4.3.19

Ako'y nauupos

AKO'Y NAUUPOS

ako'y nauupos sa dami ng upos ng yosi
naglalakad ako'y nagkalat sa daan, kayrami
tapon doon, tapon dito, sila na'y nahirati
ang ating pamahalaan ba'y anong masasabi?

ako'y nauupos sa laksang nagkalat na upos
wala bang lagakan ng abo, sa ash tray ba'y kapos?
latang walang laman, bakit di gamitin nang lubos?
nang mga upos na ito'y ating maisaayos

nakakaupos ang naglipanang upos sa dagat
pagkat kayraming isda ang sa upos nabubundat
ikatlo raw na basura ang upos na nagkalat
paanong sa pagtapon nito tao'y maaawat?

sa nagkalat na upos, anong dapat nating gawin?
ito bang kalikasan ay paano sasagipin?
huwag hayaang upos ay lulutang-lutang pa rin
sa dagat nang kalikasa't isda'y masagip natin

- gregbituinjr.

Halina't mag-yosibrik

HALINA'T MAG-YOSIBRIK

di ka pa ba naiinis sa naglipanang upos
sa basurahan, daan, dagat, di maubos-ubos
tila ba sa ating likuran, ito'y umuulos
upos sa kapaligiran, animo'y umaagos

sa nangyayari'y dapat may gawin, tayo'y umimik
tipunin ang mga upos, gawing parang ECOBRICK
sa boteng plastik ay ipasok at ating isiksik
ang boteng siksik sa upos ay tawaging YOSIBRIK

kailangang may gawin sa upos na naglipana
sa dagat kasi'y upos na ang pangatlong basura
di ba't dahil sa upos, may namatay na balyena
imakalang pagkain ang itinapong basura

madawag na ang lungsod, sa upos ay nabubundat
naninigarilyo kasi'y walang kaingat-ingat
pansamantalang tugon sa upos na walang puknat
ay gawing yosibrik ang mga upos na nagkalat

- gregbituinjr.

Kinalabosong upos

KINALABOSONG UPOS

Kita nyo bang sa dagat, mga upos na'y nagkalat?
Ikatlo raw ito sa laksang basura sa dagat
Naisip nyo bang sa upos, mga isda'y bubundat?
At pagkamatay nila sa upos sa budhi'y sumbat
Lagi nating isipin ang buti nitong daigdig
Ang dagat na'y nasaktan, pati pusong pumipintig
Basurang nagkalat sa kalamnan niya'y yumanig
O, dapat itong wakasan, tayo'y magkapitbisig
Simulan nating sagipin ang ating karagatan
O kaya'y mag-umpisa sa ating mga tahanan
Naglipanang upos ay gawan natin ng paraan
Gumising na't magsikilos para sa kalikasan
Upos ay kinulong ko sa bote bilang simula
Pag dagat ay pulos upos, mga isda'y kawawa
Oo, ito'y pagkain, aakalain ng isda
Sumpa iyang upos sa dagat, problemang kaylubha

-gregbituinjr.

Posisyon ng No Burn Pilipinas ukol sa Proposed Guidelines on the use of Waste-to-Energy Technology/Facility ng DENR

Posisyon ng No Burn Pilipinas (NBP) ukol sa Proposed Guidelines on the use of Waste-to-Energy Technology/Facility ng Department of Environment and Natural Resources (DENR)

Ayon sa proklamasyon ni Pangulong Duterte sa kanyang inaugural speech (unang SONA), dapat isaalang-alang ng bansa ang paggamit ng teknolohiyang waste-to-energy upang matugunan ang matagal na nating problema pagdating sa basura o municipal solid waste at siya na rin ang nagsabing upang makatulong sa produksyon ng enerhiya. Alinsunod dito, maglalabas ang Department of Environment and Natural Resources (DENR) ng mga alituntunin sa paggamit ng waste-to-energy at sa pamamagitan nito, muling binubuhay ng ahensya ang posibilidad ng malawakang pagsunog ng basura (waste incineration) sa ating bansa.

Nabalitaan namin sa NBP na tapos na ang pagbuo ng nasabing "guidelines" at hinihintay na lamang na aprubahan at pirmahan ito ni DENR Secretary Roy Cimatu.

ito'y sanhi ng aming lubos na pagkabahala at pagkadismaya. Mahigpit naming iginigiit na hindi makabubutio sa kalikasan at kalusugan ng mamamayang Pilipino ang waste-to-energy kung ang proseso ay incineration. Nananawagan kami sa DENR na huwag nang ituloy ang kanilang panukala para sa waste-to-energy incineration dahil sa mga sumusunod na dahilan:

1. Ilegal ang waste incineration. Ipinagbabawal ng Section 20 ng Clean Air Act of the Philippines (RA 8749) ang pagsunog ng basura. Mali ang akalaing pinayagan daw ito umano ng Supreme Court sa kanilang kasong MMDA vs. JANCOM ENV'L. CORP., et. al. (G. R. No. 147465. April 10, 2002). Bagkus, iginiit rito ng Korte Suprema na maaari lamang payagan ang waste incineration kung wala itong dulot na nakakalasong kemikal tulad ng dioxins at furans. Subalit, sa kasalukuyan, napakaraming mga siyentipikong pananaliksik ang nagpapatunay na ang waste incineration - kasama na rin ang mga iba't ibang porma nito tulad ng pyrolysis, gasification, o plasma arc - ay bumubuga ng dioxins at furans sa ating kapaligiran. Dahil ito sa proseso ng pagsunoig at presensya ng oxygen. Dagdag pa rito ang katunayan na ang waste incineration ay kontra sa diwa at pangkalahatang alituntunin ng Ecological solid Waste Management Act of the Philippines (RA 9003) ukol sa mga  solid waste management plan ng mga LGU. Isinasaad nito: "The plan shall place primary emphasis on implementation of all feasible reuse, recycling, and composting programs while identifying the amount of landfill and transformation capacity that will be needed for solid waste which cannot be re-used, recycled, or composted." (Sec. 16, RA 9003)

2. Babaguhin lamang ng waste incinerations ang problema ng basura patungo sa problema ng polusyon ng hangin. Resulta ng proseso ng pagsunog ang pagbitiw sa kapaligiran ng mga heavy metals na naroroon sa basura at pagbuga ng mga nakalalasong usok, lalung lalo na ang pagsunog ng mga chlorinated na mga materyales (hal. mga plastic at PVC pipes) na maaaring maging sanhi ng mga carcinogens gaya ng dioxins at furans. Kung tutuusin, kulang ang kapasidad at teknolohiya ng DENR sa pagsiyasat at pag-monitor ng mga kemikal na ito sa hangin at sa mga planta ng waste-to-energy. Samakatuwid, kung papayagan ng DENR ang mga incinerators, mas malubhang problema sa polusyon ang ating haharapin at hindi tayo magiging handa para rito.

3. Napakabigat ng mga pinansiyal na pangangailangan ng mga incinerators at sa mahabang panahon, maaari ring malugi ang gobyerno sa mga proyektong ito. Daang milyon o ilang bilyon ang gastos para sa pagtatayo, pagpapatakbo at pagpapanatili ng mga planta? Dagdag sa gastusin ang mga mahigpit na patakaran at pananagutang kasama sa mga plano para sa waste-to-energy. Halimbawa na rito ang lock-up period sa mga kontrata, kung saan binibigyan ng garantiya sa kita ang mga investors at technology providers sa takdang panahon sa halip na protektahan ang pinansyal na kakayahan at integridad ng mga lokal na pamahalaan.

4. Sa kasalukuyan, mayroong mga iba't ibang pamamaraan para sa maayos na pagtapon ng mga biomedical, infectious at hazardous wastes. Para sa mga ordinaryong basura mula sa mga munisipyo, isinasaad ng RA 9003 ang mga wasto at ligtas na pamamaraan para rito - segregation at source, composting at recycling. Para sa mga medical at infectious waste, nariyan ang autoclaving kung saan napipigilan ang paglaganap ng sakit na walang dulot na polusyon.

5. Nangako ang Pilipinas, sa ilalim ng Stockhol Convention on Persistent Organic Pollutants (POPs), na gawin ang lahat upang puksain ang mga nakalalasong organic na kemikal o POPs. Labag sa pangakong ito ang pagpayag sa waste incineration dahil sanhi ito ng dioxins at furans - dalawang POPs na bahagi sa listahan na ipinagbabawal ng Stockholm Convention. Salungat din ang waste incineration sa mga non-combustion POPs projects na isinasagawa ng DENR-EMB sa tulong ng Global Environment Facility o UNIDO.

6. Dahil sa mga waste incineration na mga planta, libo-libong mga tao sa informal sector na nakasalalay sa pagpulot, pag-segregate at pag-recycle ng basura bilang kabuhayan ay mawawalan ng trabaho. Sa pagsusunog, sinasayang ng mga waste incineration plants ang samot-saring mga bagay at materyales na maaaring mapakinabangan ng mga naghahanapbuhay sa mga junk shop at materials recovery facility. Mas maraming trabaho ang nililikha ng mga recycling centers kaysa mga incinerators. Hindi rin makakatulong ang waste-to-energy sa pagpatupad ng National Framework Plan for the Informal Sector in Solid Waste Management (inapruba sa pamamagitan ng NSWMC Resolution No. 47) kung nakasaad na dapat maging isang pangunahing bahagi ng solid waste management ang informal waste sector.

7. Mapaparami ng waste incineration ang basura dahil kailangan nito ng basura. Upang maayos at sulit ang pagpapatakbo ng mga planta ng waste-to-energy, araw-araw nitong kailangan ng daan-daang tonelada ng basura. Bagaman tone-tonelada rin ang nililikhang basura ng bawat munisipyo, hindi lahat ng uri ng basura ang maaaring sunugin ng planta ng waste-to-energy. Lalakihan lamang ng waste incineration ang insentibo sa paglikha at pagtapon ng basura sa halip na bawasan at masusi itong ipaghiwa-hiwalay. Samakatuwid, dahil sa incineration, sa simula pa lamang ay bigo na ang mga layunin natin para sa recycling at pagbawas ng basura.

Ipinapaalala namin: mandatong konstitusyonal ng DENR na protektahan ang kalikasan at itaguyod ang isang balanseng ekolohiya na ligtas sa kapahamakan para sa kasalukuyan at susunod na mga henerasyon.

Nais naming ipaalam na ang naturingang madaliang solusyon na pangako ng waste-to-energy incineration ay maling solusyon. Nilalagay nito sa kapahamakan ang ating kalusugan, sinisira nito ang ating hangin, lupa at tubig. Inaagaw nito ang mga pangkabuhayan ng marami nating mamamayan. Uubusin nito ang pera ng sambayanan at mag-aambag ito sa global warming. Ang pagpayag sa waste incineration ay isang hakbang patungo sa landas ng walang katapusan at walang hangganang pagkonsumo at pag-aksaya ng mga nauubos na yaman ng sangnilikha.

Sa halip, ang tamang paraan sa paglutas sa problema sa basura ay Zero Waste Management. Mas likas-kaya at mas praktikal ang Zero Waste na paraan dahil tinatangkilik nito ang pag-iwas ng paglikha ng basura, pinoprotektahan nito ang kalusugan at kabuhayan ng mga tao sa pamamagitan ng paglikha ng mga trabaho at pagpigil sa polusyon. Napakarami nang mga komunidad sa iba't ibang parte ng mundi ang nagsasagawa nito at nagpapatunay sa solusyon ng Zero Waste. Ito ang dapat itaguyod, suportahan at paunlarin ng DENR upang mapabilis at maging matagumpay ang paglaganap nito sa ating bansa.

* Ang No Burn Pilipinas ay isang pambansang koalisyon ng mga organisasyon mula sa Luzon, Visayas at Mindanao. Ang mga samahang ito ay kumakatawan sa mga iba't ibang sektor gaya ng waste pickers, manggagawa, kababaihan, maralitang lungsod, magsasaka, mangingisda, at kabataan. Mayrooon ding mula sa mga environmental groups, academe at faith-based organizations.

Nabuo ang koalisyon upang tutulan ang pagpasok at paglaganap ng waste incineration sa ating bansa at manindigan sa mga bagtas na magpo-protekta sa kagalingan ng mga mamamayan at kalikasan.

2 poems - Woodman, Spare That Tree, and Sign on a Tree, by Louisa P. Vallejo

Two poems by Louisa P. Vallejo
Published at the Women's Journal, September 3, 1988, p. 51

Pagyoyosi

May kakilala akong malakas manigarilyo. Ako naman ay hindi na nagyoyosi, bagamat nagyoyosi noong kabataan ko. Ngunit ang kakilala kong iyon na kaha-kaha kung manigarilyo (makikita mo iyon sa dami ng upos sa ash tray) ay nagsasabi sa aking makikisindi sa kalan. Aba'y bakit siya sa kalan sisindi? Magkano ba ang posporo? P3.00. Magkano ang lighter? Sabihin na nating ang pinakamura ay P20.00. Ang isang kaha ng kanyang yosi na naglalaman ng 20 stick ay nagkakahalaga ng P70.00. Magkano ang gasul? P700.00. Tapos sa kalan siya magsisindi? Kayang bumili ng kaha-kahang sigarilyo, pero nakikisindi. May bisyong magyosi, ngunit panindi ay hindi makabili? Hay buhay!
~ gregbituinjr.

RA 10771 - Philippine Green Jobs Act of 2016

From: http://www.officialgazette.gov.ph/2016/04/29/republic-act-no-10771/

Republic Act 10771

Philippine Green Jobs Act of 2016

April 29, 2016

S. No. 3092

H. No. 6100

Republic of the Philippines
Congress of the Philippines
Metro Manila

Sixteenth Congress

Third Regular Session

Begun and held in Metro Manila, on Monday, the twenty-seventh day of July, two thousand fifteen.

[REPUBLIC ACT NO. 10771]

AN ACT PROMOTING THE CREATION OF GREEN JOBS, GRANTING INCENTIVES AND APPROPRIATING FUNDS THEREFOR

Be it enacted by the Senate and House of Representatives of the Philippines in Congress assembled:

SECTION 1. Short Title. – This Act shall be known as the “Philippine Green Jobs Act of 2016”.

SEC. 2. Declaration of Policy. – It is the declared policy of the State to:

(a) Affirm labor as a primary social economic force in promoting sustainable development;

(b) Afford full protection to labor, local and overseas, organized and unorganized, and promote full and productive employment and equality of employment opportunities for all; and

(c) Promote the rights of the people to a balanced and healthful ecology in accord with the rhythm and harmony of nature.

The State shall identify needed skills, develop training programs, and train and certify workers for jobs in a range of industries that produce goods and render services for the benefit of the environment, conserve natural resources for the future generation, and ensure the sustainable development of the country and its transition into a green economy. In recognition of the participation of individuals and business enterprises in jobs creation, the State shall provide incentives therefor.

SEC. 3. Coverage. – This Act shall apply to all business enterprises unless otherwise provided herein.

SEC. 4. Definition of Terms. – As used in this Act:

(a) Business enterprises refer to establishments engaged in the production, manufacturing, processing, repacking, assembly, or sale of goods and/or services, including service-oriented enterprises. It shall include self-employed or own-account workers, micro, small, and medium enterprises (MSMEs) and community-based business enterprises;

(b) Climate change refers to a change in climate that can be identified by changes in the mean or variability of its properties and that persists for an extended period typically decades or longer, whether due to natural variability or as a result of human activity;

(c) Green jobs refer to employment that contributes to preserving or restoring the quality of the environment, be it in the agriculture, industry or services sector. Specifically, but not exclusively, this include jobs that help to protect ecosystems and biodiversity, reduce energy, materials and water consumption through high efficiency strategies, decarbonize the economy, and minimize or altogether avoid generation of all forms of waste and pollution. Green jobs are decent jobs that are productive, respect the rights of workers, deliver a fair income, provide security in the workplace and social protection for families, and promote social dialogue.

(d) Green economy refers to one which is low-carbon and resource-efficient, and results in the generation of green jobs and in improved human well-being and social equity, while significantly reducing environmental risks and ecological scarcities;

(e) Green goods and services refer to goods and services that benefit the environment or conserve natural resources, and may include research and development, installation and maintenance services;

(f) Green technologies refer to the development and application of products, equipment and systems used to conserve the environment and natural resources; and

(g) Sustainable development refers to development that meets the needs of the present generation without compromising the ability of the future generations to meet their own needs.

SEC. 5. Incentives. – For the purpose of encouraging business enterprises to generate and sustain green jobs as certified by the Climate Change Commission, as provided in Section 6(o) hereof, business enterprises shall enjoy the following incentives:

(a) Special deduction from the taxable income equivalent to fifty percent (50%) of the total expenses for skills training and research development expenses which is over and above the allowable ordinary and necessary business deductions for said expenses under the National Internal Revenue Code of 1997, as amended; and

(b) Tax and duty free importation of capital equipment: Provided, That the capital equipment is actually, directly and exclusively used in the promotion of green jobs of the business enterprise.

Incentives that will be granted under this Act shall be in addition to fiscal and non-fiscal incentives already granted or provided under existing laws, orders, issuances and regulations. Nothing in this Act shall be interpreted or construed to diminish or limit, in whatever manner, the incentives granted or provided under existing laws, orders, issuances and regulations which shall include, but not limited to, Republic Act No. 10121 or the “Philippine Disaster Risk Reduction and Management Act of 2010”; Republic Act No. 10068 or the “Organic Agriculture Act of 2010”; Republic Act No. 9513 or the “Renewable Energy Act of 2008”; Republic Act No. 9367 or the “Biofuels Act of 2006”; Republic Act No. 9275 or the “Philippine Clean Water Act of 2004”; Republic Act No. 9003 or the “Ecological Solid Waste Management Act of 2000”; Republic Act No. 8749 or the “Philippine Clean Air Act of 1999”; and Republic Act No. 8550 or the “Philippine Fisheries Code of 1998”.

SEC. 6. Role of Agencies. –

(a) The Department of Labor and Employment (DOLE) shall, in coordination with other government agencies, formulate a National Green Jobs Human Resource Development Plan on the development, enhancement and utilization of the labor force, both in the private and public sectors. The plan shall have the primary objective of enabling and sustaining the transition into a green economy and the generation of green jobs towards more employment and equal opportunities and the promotion of social justice and workers’ welfare. It shall include programs, projects, and activities pertaining to basic, higher and technical-vocational education and training, database that identifies and links green job opportunities with private and public entities, and information on knowledge and skill requirements of a green economy.

The DOLE, in coordination with the Philippine Statistics Authority (PSA), shall also maintain a database of green careers, professions and skills, as well as a list of emerging business enterprises, which generate and sustain green jobs. It shall facilitate skills training assessment and certification, career advocacy, provide productivity and livelihood training, and extend technical assistance to enterprises to ensure labor law compliance.

(b) The Department of Finance (DOF) shall administer the grant of incentives as discussed in Section 5 of this Act to qualified individuals and business enterprises engaged in registered strategic activities, and shall maintain a database on the same.

(c) The Department of Environment and Natural Resources (DENR) shall establish and maintain a climate change information management system and network as reference in the formulation of strategies and approaches to develop potential green jobs.

(d) The Department of Education (DepED) shall implement faculty, facility and curriculum development for primary and secondary education in support of the knowledge and skills requirement of a green economy.

(e) The Commission on Higher Education (CHED) shall develop and implement curriculum and related standards and instructional materials in support of the green economy.

(f) The Technical Education and Skills Development Authority (TESDA) shall formulate the necessary training regulations for the implementation of skills training, program registration and assessment and certification in support of the requirements for skilled manpower of the green economy.

(g) The National Economic and Development Authority (NEDA) shall ensure the mainstreaming of green jobs concern in development plans.

(h) The Department of Trade and Industry (DTI) shall develop a special business facilitation program for individuals and business enterprises that create green jobs.

(i) The Professional Regulation Commission (PRC) shall encourage the development of qualifications framework that can facilitate the recognition of knowledge, skills, and competencies of professionals working in the green economy.

(j) The Department of Science and Technology (DOST) shall, together with the TESDA, assist the DOLE in analyzing skills, training and re-training needs in relation to the use of green technology that has the potential to create new green occupations and greener jobs, especially in industries or sectors undergoing structural changes due to climate change and greening of the economy. It shall also provide a range of business development support to MSMEs. These may include prototyping or modeling of technologies, conducting assessment to match technological needs and demands, subcontracting business to develop clean technologies, providing technical written guides, procedures as well as instructions and training on clean technology for business.

(k) The Department of Transportation and Communications (DOTC) shall ensure the mainstreaming of green jobs concern in its sectoral development plan and encourage more investments in public transport infrastructure and services to optimize the potential of public transport to foster green growth and job creation. It shall also explore strategies of shifting to more environmentally friendly modes of transport and improving the efficiency of all modes of transportation.

(l) The Department of Tourism (DOT) shall outline sustainable tourism planning and integrated approach for the promotion of job rich sustainable tourism industry.

(m) The Department of Public Works and Highways (DPWH) shall develop and implement programs that promote the importance of green building practices in safeguarding the environment and its role in sustainable economic development.

(n) Any provision in their respective charters to the contrary notwithstanding, government financial institutions (GFIs) shall, in consultation with the Bangko Sentral ng Pilipinas (BSP), provide preferential financial packages to business enterprises that create green jobs.

(o) The Climate Change Commission (CCC), in consultation with concerned agencies, such as the DENR, the DTI, the DOLE, the Department of Agriculture (DA), the Department of Energy. (DOE), the Department of the Interior and Local Government (DILG), and the DOST, shall develop and administer appropriate standards for the assessment and certification of green goods and services, and green technologies and practices for the purpose of regulating the availment of incentives and ensuring green jobs content pursuant to the National Green Jobs Human Resource Development Plan as provided in Section 6(a) hereof.

SEC. 7. Role of the Secretary of Labor and Employment. – The Secretary of Labor and Employment shall be included as an additional member of the Climate Change Commission constituted under Section 5 of Republic Act No. 9729, as amended or the “Climate Change Act of 2009”.

SEC. 8. Appropriations. – The amount necessary to carry out the operation of this Act shall be included in the annual General Appropriations Act.

SEC. 9. Implementing Rules and Regulations. – Within one hundred eighty (180) days from the effectivity of this Act, the Secretary of Labor and Employment, in coordination with concerned agencies as may be deemed necessary, shall formulate the necessary rules and regulations to implement the provisions of this Act.

SEC. 10. Separability Clause. – Should any provision of this Act be declared unconstitutional, the remainder thereof not otherwise affected shall remain in full force and effect.

SEC. 11. Repealing Clause. – Section 5 of Republic Act No. 9729, as amended or the “Climate Change Act of 2009”, is deemed amended or modified by Section 7 of this Act. All other existing laws, presidential decrees, executive orders, proclamations or administrative regulations that are inconsistent with the provisions of this Act are hereby repealed, amended or modified accordingly.

SEC. 12. Effectivity. – This Act shall take effect fifteen (15) days following the completion of its publication in the Official Gazette or in two (2) newspapers of general circulation.

Approved,

(Sgd.) FELICIANO BELMONTE JR.
Speaker of the House
of Representatives

(Sgd.) FRANKLIN M. DRILON

President of the Senate

Senate Bill No. 3092, which was approved by the Senate on February 1, 2016, was adopted as an amendment to House Bill No. 6100 by the House of Representatives on February 2, 2016.

(Sgd.) MARILYN B. BARUA-YAP
Secretary General
House of Representatives

(Sgd.) OSCAR G. YABES

Secretary of the Senate

Approved: APR 29 2016

 (Sgd.) BENIGNO S. AQUINO III