Ang aklat-pangkalusugan nina Doc Willie at Liza Ong

ANG AKLAT-PANGKALUSUGAN NINA DOK WILLIE AT LIZA ONG

Munting sanaysay at tula ni Gregorio V. Bituin Jr.

Kayganda ng nabili kong aklat-pangkalusugan. May pamagat itong "Sakit sa Puso, Diabetes at Tamang Pagkain" na Payo Pangkalusugan na inakda nina Doc Willie Ong at Doc Liza Ong. Nagkakahalaga ito ng P200 na nabili ko nitong Enero 23, 2024, sa ikalawang palapag ng National Book Store sa Gateway, Cubao. Binubuo ng 112 pahina, na ang naka-Roman numeral ay 7 pahina (na binubuo ng Pamagat, Publishers' Corner, Nilalaman, Paunang Salita), habang ang talagang teksto ay umaabot ng 105 pahina.

May dalawa pang aklat na ganito rin, na kumbaga'y serye ng aklat-pangkalusugan ng mag-asawang Ong. P200 din, subalit hindi ko muna binili. Sabi ko sa sarili, hinay-hinay lang. Pag nakaluwag-luwag ay bibilhin ko rin ang dalawa pang aklat nila upang makumpleto ang koleksyon.

Sa Paunang Salita, binigyang-pansin ni Mr. Miguel G. Belmonte, presidente ng pahayagang The Philippine Star at tabloid na Pilipino Star Ngayon, ang wikang Filipino. Ayon sa kanya, "Kapag nagpupunta ako sa mga health section ng mga book store, napapansin ko na walang libro ukol sa pangkalusugan na nasusulat sa wikang Filipino. Sa presyo pa lang magkakasakit na ang mambabasa."

Tama. Kaya kailangang pag-ipunan din, at kung nasa Ingles ay baka hindi bilhin. Kailangan mo pa ng diksyunaryo upang sangguniin kung ano ang kahulugan ng salitang nasa Ingles. Mabuti na lang, mayroon na ngayong aklat-pangkalusugan na nasusulat sa wikang Filipino, at ito nga ang sinulat ng mag-asawang Ong.

Tinapos ni Mr. Belmonte ang kanyang Paunang Salita sa ganito: "Ang librong 'Sakit sa Puso, Diabletes at Tamang Pagkain' ang tamang libro para sa kalusugan na dapat mabasa ng mga Pilipino sa panahong ito. Madali itong maiintindihan at mauunawaan."

Kayganda ng sinabing ito ni Mr. Belmonte. Dahil tayo'y bansang nangangayupapa sa wikang Ingles, na animo ito'y wika ng may pinag-aralan, at itinuturing ng iba na wikang bakya ang wikang Filipino. Kaya magandang panimula ang sinabing iyon ni Mr. Belmonte upang mahikayat pa ang ibang manunulat, doktor man at hindi, na magsulat sa wikang nauunawaan ng karaniwang tao sa ating bansa. Pagpupugay po!

May sampung kabanata ang aklat na ito. At narito ang pamagat ng bawat kabanata:

I. Sakit sa Puso at Diabetes

II. Tamang Pagkain

III. Tamang Pamumuhay

IV. Para Pumayat, Gumanda at Para sa Kababaihan

V. Murang Check-up at Tamang Gamutan

VI. Murang Gamutan

VII. Tanong sa Sex at Family Planning

VIII. Artista at Kalusugan

IX. Mga Sakit Mula Ulo Hanggang Paa

X. Pahabain ang Buhay

Habang isinusulat ito, natapos ko nang basahin ang unang kabanata. Talagang tumitimo sa akin ang mga payo rito. Tunay na malaking tulong ito sa ating mga kababayan.

Nais kong maghandog ng soneto (o munting tulang may labing-apat na taludtod) hinggil sa makabuluhang aklat na ito.

AKLAT-PANGKALUSUGAN

kaygandang aklat-pangkalusugan ang nabili ko

sinulat ng dalawang batikang doktor ang libro

taospusong pasasalamat, ako po'y saludo

pagkat malaking pakinabang sa maraming tao

"Sakit sa Puso, Diabletes, at Tamang Pagkain"

ang pamagat ng librong kayraming payo sa atin

kung nais mong tumagal ang buhay, ito'y basahin

bawat kabanata nito'y mahalagang aralin

may sakit ka man o wala ay iyong mababatid

ang bawat payo nilang tulong sa mga kapatid

nang sa mga sakit ay makaiwas, di mabulid

sa gabing madilim, libro'y kasiyahan ang hatid

maraming salamat po, Doc Willie at Doc Liza Ong

sa inyong aklat at mga ibinahaging dunong

01.24.2024

Nilay

NILAY

nakatingalang muli sa kisame

naglalaro ang diwa ngayong gabi

sa loob ay kayraming sinasabi

bakit di sa una ang pagsisisi

kaharap ay kawalan, nalulumbay

tila nahihibang, di mapalagay

ang mga nangyari'y di mapag-ugnay

samutsari, bagay, gabay, antabay

ano kaya't magkape muna kita?

bagahe'y ibaba pansamantala

saan patungo sa kamakalawa?

pagkakape nga ba'y nagpapakaba?

mas nais ko pang titigan ang langit

habang nasa katreng lumalangitngit

sa diwa'y may kung anong humaginit

animo'y palasong may dalang lupit

- gregoriovbituinjr.

01.23.2024

Ang paghuhugas ng pinggan ay panahon ng pagkatha

ANG PAGHUHUGAS NG PINGGAN AY PANAHON NG PAGKATHA

may napansin sa sarili / kung paano ba kumatha

na habang nasa lababo, / may biglang nasasadiwa

doon ay napagtanto ko / yaong karanasang sadya:

ang paghuhugas ng pinggan / ay panahon ng pagkatha

kaya ginawa kong misyon / sa buhay at sa tahanan

na ako ang maghuhugas / ng aming pinagkainan

araw, tanghali at gabi / ay tungkulin ko na iyan

na panahong kayrami kong / mga napagninilayan

mga karaniwang bagay, / mga samutsaring isyu

ang laban ng maralita, / babae, uring obrero

may tula sa kalikasan, / sanaysay, pabula't kwento

tula sa diwatang sinta, / nobela kong pinaplano

aba, minsan din talaga / sa lababo tumatambay

at pagkatapos maghugas / ay isulat ang nanilay

- gregoriovbituinjr.

01.22.2024

* ang bidyo ay mapapanood sa kawing na: https://fb.watch/pLYFsB1gQf/

Bawal ang marupok

BAWAL ANG MARUPOK

katulad ng pag-ibig

ay bawal ang marupok

na kapag walang tubig

sa apoy matutupok

ang daan ay matagtag

parang mga problema

kaya magpakatatag

ka sa buhay tuwina

halimbawa'y upuan

kailan ba tatayo

upang tingnan ang bayan

sa hiwa ba'y nagdugo

gawin mo anong tama

nang magalak ang madla

- gregoriovbituinjr.

01.20.2024

Gripo sa galon ng tubig

GRIPO SA GALON NG TUBIG

tinaob lang ang galon, nilagyan ng gripo

di na kinailangan ng dispenser nito

aba'y halimbawa ng ingenuity ito

na ating maipagmamalaking totoo

di man malamig, pag ikaw ay hinihingal

o sa mahabang gawain ay napapagal

pindutin, baso'y isahod para sa mahal

sandali lamang at uhaw na'y matatanggal 

- gregoriovbituinjr.

01.20.2024

* ang bidyo ay mapapanood sa kawing na: https://fb.watch/pLYhTucuoe/

Inaantok na

INAANTOK NA

sa pagkapagod, inaantok din

dama ko agad, di man sabihin

iidlip muna kahit sandali

upang sa lakas ay makabawi

napapapikit ang mga mata

sadyang nais makapagpahinga

di na maimulat ang talukap

habang may ginhawang hinahanap

mamaya lang ay mananaginip

may saya't lungkot na di malirip

na makikita muli ang mutya

suliranin ay di mahalata

malulutas ang maraming bakit

magpahinga lang muna't pumikit

- gregoriovbituinjr.

01.19.2024

* ang bidyo ay mapapanood sa kawing na: https://fb.watch/pLYcrV034v/

Pagpapainom ng gatas

PAGPAPAINOM NG GATAS

habang wala ang talagang ina

ay may nag-aalaga sa tatlo

may gatas na sinususo sila

upang lumakas silang totoo

nag-aalaga'y parang ina rin

habang nagpalahaw at ngiyawan

ang bagong silang na tatlong kuting

na nanay nila'y nasa galaan

kinanlungan nila'y munting kahon

doon na nagbanig at humiga

gatas muna't di pa makalamon

mahirap iwan, di makagala

kaysarap dinggin ng mga ngiyaw

na talagang umaalingawngaw

- gregoriovbituinjr.

01.19.2024

* ang bidyo ay mapapanood sa kawing na: https://fb.watch/pLY9RCliuZ

Napaidlip

NAPAIDLIP

napaidlip ako sa pagsusulat

ng paksang halos di ko madalumat

diwa ba'y natutuyo't nagsasalat

nagdurugo ang utak, di maampat

ang mata ko'y di basta maimulat

pagkat ramdam ng katawan ay puyat

sa pagsusulat man, dapat mag-ingat

lalo't daliri ko'y namumulikat

- gregoriovbituinjr.

01.19.2024

* ang bidyo ay mapapanood sa kawing na: https://fb.watch/pLY7LIrLkO/

Hapunan bago maglakbay

HAPUNAN BAGO MAGLAKBAY

kumain at tiyan ay busugin

at kayhaba pa ng lalakbayin

ngayong gabi pagkat tutunguhin

ay malamig na bulubundukin

si misis ay aking sasamahan

sa tatlong araw din na lakaran

ibang landas, ibang tutulaan

isang pakikipagsapalaran

magba-bodyguard muna kay misis

utusan na kilos ay mabilis

nagpakabusog bago umalis

ulam: sardinas, itlog, kamatis

ah, di ako dapat mahiwalay

kaya kasama sa paglalakbay

tutulog sa bus, magpahingalay

doon loob ay mapapalagay

- gregoriovbituinjr.

01.18.2024

Pamantayan

PAMANTAYAN

sabi ko, magsulat ng magsulat lang

dami ng like ay di ko pamantayan

pag ginawa kong pamantayan iyan

pag walang like ay baka magtampo lang

tanong nila sa akin ay ganito:

bakit ba walang nagla-like sa post mo

bakit like mo, isa, dalawa, tatlo

gayong mga post mo nama'y seryoso

may nagla-like naman, bigla kong kabig

lalo't tungkol sa lovelife o pag-ibig

ngunit sa tula ko'y di kinikilig

pagkat di naman sikat yaring tinig

mag-post lang ako'y ikinatutuwa

pagkat mayroon akong bagong katha

sakaling may mag-like doon o wala

pasalamat pa rin ako sa madla

- gregoriovbituinjr.

01.18.2024

Anyubog

ANYUBOG

paano ko kakathain ang ikaw

kung sa nilalandas ay naliligaw

tumahak man sa putikang mababaw

sa gubat na masukal at mapanglaw

paano kaya kita ikakatha

ng tula habang ako'y nasa lawa

at pinagmamasdan ang mga isda

roong tila nagkasiyahang sadya

kakathain ko anuman ang isyu

upang ang masa'y mulating totoo

kung sistema'y papalitang paano

habang kasama kita'y napagtanto

magpatuloy lang tayong makibaka

lalo't magkasama kita tuwina

- gregoriovbituinjr.

01.18.2024

Kayraming paksa

KAYRAMING PAKSA

ang gawain ko'y magsulat

bakit kaya tinatamad

ang tungkulin ko'y magmulat

nang pangarap ay umusad

kaya hawakan ang bolpen

at papel at magsimula

sa paligid ay tumingin

pagkat nariyan ang paksa

huwag tamarin, katoto

pagkat tungkulin mo iyan

may masusulat na bago

paligid lang ay pagmasdan

mga dukha, sagigilid

nasa laylayan ng langit

bakit maraming kapatid

at kauri'y nagagalit

kilong bigas na'y kaymahal

ngunit sahod ay kaybaba

manggagawang nagpapagal

ay kontraktwal pa ring sadya

ang dyip ba'y mawawala na

ChaCha ba'y isinasayaw

kayraming isyu ng masa

dama ko'y di magkamayaw

- gregoriovbituinjr.

01.17.2024

Ang frost o andap

ANG FROST O ANDAP

Munting sanaysay at tula ni Gregorio V. Bituin Jr.

Ang frost ba sa salitang Benguet ay andap? Ito ang nabasa ko sa balita sa pahayagang Abante, Enero 15, 2023, pahina 3. Ang balita ay may pamagat na "Mga Benguet farmer inalerto sa frost".

Ayon sa unang talata ng balita: "Naghahanda na ang mga magsasaka ng Atok, Benguet sa magiging epekto ng 'frost' o 'andap' dahil sa lalong tinatamaang lamig sa Benguet."

Tinanong ko si misis hinggil dito pagkat siya't taga-La Trinidad, Benguet, at ang mga ninuno'y taga-Mountain Province, at halos dalawang taon ding nagtrabaho sa Atok. Subalit hindi niya arok kung ano ang andap, pagkat ang alam din niya, ang andap ay salitang Tagalog, na ibig sabihin ay kutitap o patay-sindi. Nagagamit ko rin ang andap sa pagtula tulad ng aandap-andap ang buhay ng mahihirap.

Si misis ay Igorota subalit ang salita sa Atok, ayon sa kanya, ay Ibaloi. Nakakita na ako ng diksyunaryong Ibaloi, na makapal, subalit natatandaan ko'y nasa isang pinsan ni misis sa Baguio. Marahil pag nagawi uli kami roon ni misis ay titingnan ko muli ang diksyunaryong Ibaloi kung ano ang andap.

Nahanap ko naman sa facebook post ng PTV Cordillera na ginamit ang frost bilang andap, sa kanilang post noong Enero 10, 2021, tatlong taon na ang nakalipas. Ayon sa kanilang ulat: "Naitala ang 'andap' o frost sa Paoay, Atok, Benguet ngayong umaga kasabay pa rin ng pagbaba ng temperatura. Alas kwatro ng madaling araw kanina ay naitala ang 11 degrees celsius na temperatura sa Baguio City na sinundan ng 10.4 degrees celsius kaninang 6:30 ng umaga. Mas mababa naman ang temperatura sa mataas na bahagi ng Benguet."

mula sa kawing na https://www.facebook.com/ptvcordillera/posts/tingnan-naitala-ang-andap-o-frost-sa-paoay-atok-benguet-ngayong-umaga-kasabay-pa/881222892419288/ 

Ibig sabihin, hindi typo error na ang frost ay andap kundi ito marahil ang native o taal na salita sa Benguet ng frost. Hindi natin ito makita sa UP Diksiyonaryong Filipino (UPDF), lalo na sa English-Tagalog Dictionary (ETD) ni Leo James English. Ang dalawang iyan kasi ang dalawang diksyunaryong nasa akin kaya sinasangguni ko. Bukod sa iba pang diksyunaryong maliliit na nasa akin. Sa UPDF naman ay may mga entri ng iba't ibang lengguwahe sa bansa, kaya nagbakasakali ako roon. May Ilokano, Kapampangan, Bisaya, Igorot, Meranaw, at iba pa.

Ayon sa ETD, pahina 393, ang frost ay frozen dew: Hamog na nagyelo. Namuong hamog.

Ayon naman sa UPDF, pahina 374, ang frost ay salitang Ingles na nangangahulugang 1: pamumuo o pagtigas dahil sa lamig; 2: lamig ng temperatura na sapat na makapagpayelo; 3: namuong hamog dahil sa lamig.

Ayon pa sa UPDF, pahina 53, ang andap ay 1: liwanag na malamlam, kukurap-kurap o patay-sindi; 2: {Sinaunang Tagalog] pagkurap ng mga mata. Sa kasunod na entri, ang andap din ay "takot". Kaya pala, may naririnig ako noong bata pa ako, pag sinabing "andap ka sa kanya, ano?", iyon pala'y takot ka sa kanya kaya iniiwasan mo siya.

Mas malinaw ang paliwanag sa www.cordillera.com sa kanilang post noong Enero ng taon 2020: Frost or 'andap' in local language is a yearly occurrence in the months of January or February. It usually occurred due to a cold temperature brought by the northeast monsoon or 'amihan'.

mula sa kawing na: https://www.wowcordillera.com/2020/01/look-frost-covered-vegetables-in-atok.html 

Kaya nang mabatid kong may lokal na salita sa frost, at ito nga ang andap (na marahil nga'y salitang Ibaloi), aba'y may magagamit na akong wikang katumbas ng frost para sa tula. Mahirap ding gamitin dahil nga may andap sa wikang Tagalog. Baka makalito lang. Subalit ginawan ko pa rin ng tula sa aking notbuk na nais kong ibahagi sa inyo:

ANG FROST O ANDAP

ang salin pala ng frost ay andap sa Atok, Benguet

nabasa sa ulat ni Atok Mayor Franklin Smith

nasa ten degrees Celsius na raw ang temperatura

na baka raw eight degrees Celsius ang ibababa pa

mga magsasaka roo'y pinaalalahanan

ang banta ng lumalamig na klima'y paghandaan

kaya maaga nilang didiligan ang pananim

upang matunaw ang yelo't di malanta ang tanim

sabi ni misis, ang andap ay salitang Ibaloi

kako naman, sana pananim nila'y di maluoy

naisip ko, buhay na kaylamig, aandap-andap

anong gagawin kung walang init na natatanggap

01.15.2024

Dahikan pala'y gawaan ng barko

DAHIKAN PALA'Y GAWAAN NG BARKO

tanong: GAWAAN NG BARKO; sagot: DAHIKAN

nabatid ko lang iyon sa palaisipan

bago bang salita na di ko nalalaman?

o luma ngunit bago nating natutunan?

ang tanong ay bilang Dalawampu: Pababa

aba, ang gawaan ng barko'y ano kaya?

sinagot muna'y Pahalang at nakita nga

ang DAHIKAN; taal pala nating salita

kahuluga'y hinanap sa bokabularyo

lalo't U.P. Diksiyonaryong Filipino

salitang-ugat ay DAHIK at nakita ko:

pook sa pampang sa pag-aayos ng barko

kahulugan: pagsadsad ng sasakyang-dagat

at ito pa: pag-alis ng sasakyang-dagat

sadyang palaisipa'y nakapagmumulat

sa taal nating salita, daghang salamat!

- gregoriovbituinjr.

01.15.2024

* litrato ng palaisipan mula sa pahayagang Pilipino Star Ngayon, Enero 14, 2024, p.10

* dahik - mula sa UP Diksiyonaryong Filipino, p. 252

Isulat n'yo po ang pangalan ko sa aking binti, inay

ISULAT N'YO PO ANG PANGALAN KO SA AKING BINTI, INAY

Tula ni Zayna Azam

Malayang salin mula sa Ingles ni Gregorio V. Bituin Jr.

Isulat n'yo po ang pangalan ko sa aking binti, inay...

Gamitin n'yo po ang permanenteng marker na itim,

na ang tinta'y di kumakalat kung ito'y mabasa, 

yaong di nalulusaw kung ito'y nalantad sa init...

Isulat n'yo po ang pangalan ko sa aking binti, inay...

Kapalan n'yo po at linawan ang pagkasulat...

Idagdag n'yo pa ang inyong pinakamimithi, 

upang maaliw akong makita ang sulat-kamay ng 

aking inay sa aking pagtulog...

Isulat n'yo po ang pangalan ko sa aking binti, inay...

At sa binti ng mga kapatid ko..

Sa paraang ito'y magkakasama tayo...

Sa paraang ito'y malalaman nilang kami'y inyong anak...

Isulat n'yo po ang pangalan ko sa aking binti, inay...

At pakisulat din po ang pangalan n'yo ni Itay

sa inyong binti upang maalala tayo bilang pamilya...

Isulat n'yo po ang pangalan ko sa aking binti, inay...

Upang pag sumabog ang bomba sa ating bahay, 

Upang pag nadurog ng pader ang ating bungo't buto..

Ang ating mga binti ang magkukwento ng nangyari, 

Lalo't wala na tayong natakbuhan.

.

.

.

WRITE MY NAME ON MY LEG, MAMA

Poem by Zayna Azam

with Filipino translation by Gregorio V. Bituin Jr.

Write my name on my leg, mama...

Use the black permanent marker,

with the ink that doesn't bleed if it gets wet, 

the one that doesn't melt if it's exposed to heat... 

Write my name on my leg, mama...

Make the lines thick and clear..

Add your special flourishes, so I can take comfort 

in seeing my mama's handwriting when I go to sleep...

Write my name on my leg, mama..

And on the legs of my sisters and brothers..

This way we will belong together...

This way we will be known as your children...

Write my name on my leg, mama...

And please write your name and Baba's name on your

legs too so we shall be remembered as a family...

Write my name on my leg, mama...

When the bomb hits our house, 

when the walls crush our skulls and bones..

Our legs will tell our story, 

how there was nowhere for us to run.

* Hinango mula sa kawing na: https://twitter.com/_abdurrahman_91/status/1725950937502486923 

Papuri ng makatang Rio sa Senado

PAPURI NG MAKATANG RIO SA SENADO

pinuri ng makatang Rio ang Senado

nang kanyang itinulang marangal daw ito

ngayong panahon dapat ipakita nito

lalo kung ChaCha'y ibabasurang totoo

marangal at di raw yumuko sa dayuhan

habang sa ChaCha ay aariing sandaang

porsyento ng mga mayayamang dayuhan

ang anumang pag-aari dapat ng bayan

pinangunahan na ng mga kongresista

at punong bayan ang mga pagpapapirma

upang baguhin ang Konstitusyon, ang masa

naman daw ay pipirma dahil may ayuda

huwag pong hayaang malinlang tayong muli

ang pagpapapirma'y pagbabakasakali

na mamayani ang tuso't mapang-aglahi

ChaCha'y para sa interes ng naghahari

ngunit di ng masa, di rin ng buong nasyon

kaya sa Senado, ito'y malaking hamon

di payagang distrungkahin ang Konstitusyon

marangal na Senado'y hanap namin ngayon

- gregoriovbituinjr.

01.14.2024

* ang litrato ay mula sa aklat na "May Mga Damdaming Higit Kaysa Atin" ni Rio Alma, p. 136

Nilay

NILAY

ang pangarap kaya'y makakamit?

kapag di dadaanin sa galit?

bakit ba ang sistema'y kaylupit?

sa mga obrero't maliliit?

sinusumbatan ko ang sarili

kung bakit laging di mapakali

nakikitang di kawili-wili

ay walang magawa sa salbahe

kaya kumilos na, magsikilos

bago bansa'y muling mabusabos

maghanda sa pakikipagtuos

upang bansa'y ilagay sa ayos

madaling araw, kayraming nilay

nagigising na di mapalagay

dapat tayong maging mapagbantay

kung masa sa hukay ilalagay

- gregoriovbituinjr.

01.14.2024

NO TO 100% FOREIGN OWNERSHIP! NO TO CHACHA!

HUWAG MAGING ISKWATER SA SARILING BAYAN!

Panicky ba ang paniki?

PANICKY BA ANG PANIKI?

animo'y paniki ang panicky

nagpa-panic ka ba sa paniki

sakaling nakita mo sa gabi

at sa bahay mo'y biglang umuwi

buti kung ang paniki'y si Batman

na bayani sa Lungsod ng Gotham

na mas matinik pa kay Superman

na talaga ring sagad sa gulang

napag-usapan lang naman natin

ang paniki sa gabing madilim

di naman nang-aano sa atin

ngunit bida sa gabi ng lagim

ah, tara na kayang magsitulog

baka ito'y mali lang na kutob

sakaling paniki'y mambulabog

sa kumot kaya'y magsisisukob?

- gregoriovbituinjr.

01.13.2024

* litrato mula sa app na Word Connect

Tarang mag-tsaa

TARANG MAG-TSAA

mabuti sa katawan ang tsaa

sabi ng matatanda sa una

paborito ng mamay at lola

ano pa't pampasigla talaga

ito pa'y mahalagang inumin

upang di ka raw maging sakitin

gamot din daw sa pag-uulyanin

mga kalamnan pa'y ginigising

iniinom ko ito ng sapat

bago kumain at mag-uminat

nag-aalis ng bara sa ugat

iwas sa sobrang timbang o bigat

tarang mag-tsaa, tayo'y uminom

lumbay sa gunita'y maghihilom

- gregoriovbituinjr.

01.13.2024

Nagmamahal

NAGMAMAHAL

ay, nagmamahalan na ang presyo

ng bilihin, pati na Meralco

sibuyas, kamatis na bili ko

ay talagang mahal nang totoo

ay, mura pa rin kung tingi-tingi

magsasaka'y di sana malugi

masaganang ani nilang mithi

nawa'y kamtin, di maging lunggati

mamamakyaw, binibiling mura

mahal na pag kanilang binenta

kawawa tuloy ang magsasaka

ang nagtanim ay di sumagana

presyo man ay nagmahal nang lubos

sinong masisi pag kinakapos?

- gregoriovbituinjr.

01.13.2024

Patakaran

PATAKARAN

madalas ay may patakaran

saanman ang ating puntahan

na dapat nating sundin naman

upang mayroong kaayusan

madalas pinagtibay iyon

at marami ang nagdesisyon

sapagkat maganda ang layon

sa samahan, bayan o nayon

pagpasok mo man sa kubeta

ay may patakaran talaga

pagkaihi ay magbuhos ka

may kasunod kang gagamit pa

patakaran ay di palabas

ginawa upang maging patas

kumbaga sa kubeta'y atas

iwang malinis ang kasilyas

patakaran ay alamin mo

saanman magpunta sa mundo

lalo'y ayaw makalaboso

kung nahuli kang namboboso

- gregoriovbituinjr.

01.12.2024

Bawat tula'y tulay sa paglaya

BAWAT TULA'Y TULAY SA PAGLAYA

tutulaan kita kahit himbing

o pag nananaginip ng gising

kumakatha habang naglalambing

sa banig man ay pabiling-biling

sasabihin ko sa iyong ganap

anong nasa kabila ng ulap

ano bang mga pinapangarap

nang buhay ay di aandap-andap

na parang kandilang nauupos

dahil sa mga pambubusabos

ng uring gahaman, tuso't bastos

na mapangmata sa dukha't kapos

bawat tula'y tulay sa paglaya

ng dalita't uring manggagawa

ito ang sa buhay ko'y adhika

bilang tibak at makatang gala

- gregoriovbituinjr.

01.12.2024

Pamahiin

PAMAHIIN

huwag magwalis sa gabi

paniwala bang may silbi?

ikaw ba'y mapapakali

kung katulugan mo'y dumi

sa gabi'y huwag magwalis?

sa dumi'y makakatiis?

kung gabok sana'y mapalis

matutulog kang kaylinis

nag-aalis daw ng swerte

ang pagwawalis sa gabi

swerte pala'y nasa dumi

basura'y dalhin mo dini

mga ganyang pamahiin

ay parang amag sa kanin

di masarap kung nguyain

at tiyan mo'y sisirain

- gregoriovbituinjr.

01.10.2024

Mahirap man ang daan

MAHIRAP MAN ANG DAAN

"Sometimes there's not a better way, sometimes there's only the hard way." ~ Mary E. Pearson

minsan daw, may mga bagay
upang kamtin ang tagumpay
ay pagsisikapang tunay

daraan man sa kumunoy
tinanim man ay maluoy
sikapin mong magpatuloy

minsan, kayhirap ng daan
baku-bako ang lansangan
o baka maligaw ka man

pag-isipan mong mabuti
anong mabuting diskarte
huwag lang maging salbahe

ang loob mo'y lakasan pa
tulad ng chess ang pagbaka
palaisipan talaga

at iyo ring mararating
ang pangarap mo't layunin
tagumpay ay kakamtin din

- gregoriovbituinjr.
01.09.2024

* palaisipan ay mula sa pahayagang Pilipino Star Ngayon, Enero 9, 2024, p.10

Ang tamang gamit ng RITO at DITO

ANG TAMANG GAMIT NG RITO AT DITO

"Bawal Umihi Rito" ang nakita kong paalala sa isang pader sa T. Alonzo St. sa Baguio City, malapit sa Baguio Center Mall. Wow! Karaniwan nang nakikita ko sa kinalakhan kong Maynila, ang nakasulat ay "Bawal Umihi Dito."

Mas tumpak ang paalala sa Baguio City. Talagang batid nila ang turo mula  sa Balarila ng Wikang Pambansa, na sinulat ng lider-manggagawa at nobelistang si Lope K. Santos.

Ayon sa Balarila, ginagamit ang RITO kung ang sinundang salita ay nagtatapos sa patinig (vowel), tulad ng "Bawal Umihi Rito", subalit kung nagtatapos sa katinig (consonant), ang ginagamit na ay DITO. Halimbawa, "Bawal Tumawid Dito", at hindi "Bawal Tumawid Rito." Gayon din ang gabay sa paggamit ng RIN at DIN, RAW at DAW, ROON at DOON, RINE at DINE, RIYAN at DIYAN, atbp.

Nang mapadaan ako sa paalalang iyon sa pader sa Baguio, hindi ako nakaamoy ng mapalot o mapanghi, na ibig sabihin, sinusunod iyon ng mga tao, at walang umiihi roon. Sa lungsod na kinalakhan ko na may paalalang "Bawal Umihi Dito", aba'y iniiwasan. Paano, pag dumaan ka roon, amoy mapalot. Ang panghi! Ngiii!

Ibig sabihin ba, mas disiplinado ang mga taga-Baguio kaysa tulad kong taga-Maynila? Ibig sabihin ba, pag tama ang paggamit ng RITO at DITO, sinusunod ng mga tao? Hmmm... Sana nga.

- gregoriovbituinjr.

01.08.2024

Buntala

BUNTALA

ilang planeta ang nakikita

at napaisip ako talaga

Venus ba, o Mars ba, o buwan ba?

ngunit di sila mga planeta

pagkat repleksyon lang ng liwanag

ng bombilya, ako'y napapitlag

titig sa wala, buhay na hungkag

ah, repleksyon, ako'y napanatag

animo sila'y mga buntala

na iyong natatanaw sa lupa

animo'y tulog pa yaring diwa

at sa kawalan nakatunganga

mabuti't yaring diwa'y nagising

sa matagal kong pagkakahimbing

- gregoriovbituinjr.

01.08.2024

Sa aklatan

SA AKLATAN

mabuti pang ang buhay ko'y gugulin sa aklatan

kaysa gabi-gabi'y aksayahin ko sa inuman

ano bang aking mapapala doon sa tomaan

kung wala naman iyong saysay at patutunguhan

sa aklatan, baka makakatha pa ng nobela

makapagbasa't malikha pa'y titik sa musika

kaytagal ko ring pinangarap maging nobelista

ngunit sa dagli't maikling kwento'y nagsasanay pa

paksa sa nobela'y laban ng uring manggagawa,

buhay at pakikibaka ng masang maralita,

kababaihan, bata, magsasaka, mangingisda,

bakit sistema'y dapat palitan ang nasa diwa

kaya nais kong nasa aklatan kaysa tumagay

doon ay dama ko ang tuwa, libog, dusa't lumbay

kaya pag may okasyon lang ako makikitagay

sa loob ng aklatan, loob ko'y napapalagay

- gregoriovbituinjr.

01.08.2024

Ang kuting

ANG KUTING

ilang linggo pa lang ang kuting

tila ba siya'y bagong gising

mula sa mahabang paghimbing

naglalaro ngunit marusing

dapat kong tanggalin ang muta

upang makakitang bahagya

gayon nga ang aking ginawa

upang kuting ay di lumuha

tatlo silang magkakapatid

iba'y naroon sa paligid

ang lagay nila'y binabatid

nang pagkain ay maihatid

ina nila'y hinahagilap

gutom na't ito'y hinahanap

gatas ay nais na malasap

ang nanay kaya'y maapuhap

- gregoriovbituinjr.

01.07.2024

* ang bidyo nito ay mapapanood sa https://fb.watch/psG-gRdc-x/

Mag-ina

MAG-INA

tunay na mapagmahal ang ina

kinakalinga ang anak niya

sinumang magpabaya'y di ina

kaya marahil turing ay puta

salamat sa inang mapagmahal

sa anak kaya nakatatagal

sa anumang problemang dumatal

pag-ibig sa puso'y bumubukal

ina'y kanlungan, tulay at gabay

nang anak ay mapanutong tunay

sa lahat ng ina, pagpupugay!

salamat, kayo'y aming patnubay!

- gregoriovbituinjr.

01.07.2024

* ang bidyo nito ay mapapanood sa https://fb.watch/psH2puMu16/ 

Saanman mapadpad

SAANMAN MAPADPAD

pupuntahan kita, aking sinta

kung naroon ka sa opisina

kung nagtampisaw ka sa aplaya

kung nasa rali ka sa kalsada

sasama pa rin akong maglakad

saanman tayo, sinta, mapadpad

kung kinakailangang lumipad

aking pakpak ay di masasadsad

upang malikha ang mga tula

ng hinahangad nating paglaya

na tangan ang prinsipyong dakila

haharapin ang anumang sigwa

halina, giliw, ako'y samahan

sa ating bawat patutunguhan

bayan ay ating paglilingkuran

sa laban, wala tayong iwanan

MALIGAYANG KAARAWAN!

- gregoriovbituinjr.

01.05.2024

Paalala sa sarili

PAALALA SA SARILI

magtimpla ng gatas sa umaga

o kaya ay maghanda ng tsaa

katawa'y palakasin tuwina

lalo't tulad ko'y tumatanda na

patuloy pa ring maglakad-lakad

mag-ehersisyo kahit makupad

mag-push-up din para sa balikat

upang lumakas pag nagbubuhat

minsan naman ay mag-shadow boxing

tiyaking sapat lang kung kakain

gulay at isda ang almusalin

pagkain ng karne'y bawasan din

dapat katawan na'y alagaan

lalo't higit ang puso't isipan

gatas o tsaa muna'y agahan

bago ang trabaho'y paghandaan

- gregoriovbituinjr.

01.05.2024

Sapaw na tuyong pusit sa hapunan

SAPAW NA TUYONG PUSIT SA HAPUNAN

sinapaw ko sa sinaing ang tuyong pusit

imbes iprito sa kawali'y makatipid

okra't itlog ay sapaw din para sa paslit

payak na ulam sa hapunan, saya'y hatid

pag nagprito pa'y dagdag na paggamit ng gas

nang sinapaw sa kanin, aba'y anong sarap

diskarte lang upang sa gastos makaiwas

upang buhay ay di mukhang aandap-andap

may nadulot din ang pagtitig sa kisame

at pagtunganga ko'y nagkaroon ng silbi

aba'y nakakaisip minsan ng diskarte

busog ka na'y nakatipid pa ngayong gabi

maraming salamat, kaunti man ang ulam

at nairaos ang masarap na hapunan

- gregoriovbituinjr.

01.04.2024

Pagtitig sa kawalan

PAGTITIG SA KAWALAN

pagtitig sa kawalan

ba'y tanda ng kawalan?

wala bang mahingahan

ng nasa kalooban?

alala'y suliranin

at nasa saloobin

paano bang gagawin

upang ito'y lutasin

napatitig sa langit

sa palad ba'y inugit

ang sangkaterbang lupit

di na makabunghalit

subalit may solusyon

sa problemang may rason

hanapin ko lang iyon

aalpas sa kahapon

- gregoriovbituinjr.

01.04.2024

Ang aklat ng haiku ni Rogelio G. Mangahas

ANG AKLAT NG HAIKU NI ROGELIO G. MANGAHAS

Maikling sanaysay at tula ni Gregorio V. Bituin Jr.

Kayganda ng aking pakiramdam nang mabili ko ang aklat na "Gagamba sa Uhay, Kalipunan ng mga Haiku" ng makatang Rogelio G. Mangahas, na may salin sa Ingles ni Marne L. Kilates. Animo'y isang gintong aklat ang aking napasakamay.

Nabili ko iyon sa National Book Store sa Malabon City Square, sa Letre, Malabon noong Hunyo 14, 2023, sa halagang P250.00. Inilathala iyon ng C & E Publishing noong 2006. Umaabot ng 183 pahina, na kung idaragdag ang 34 pahinang naka-Roman numeral, dahil sa Liham ng May-akda, Translator's Note, at Introduksyon ni national artist Rio Alma, ay 217 pahina lahat.

Nasa 270 haiku ang nasulat ni Mangahas, kaya 270 haiku rin ang isinalin ni Kilates. Bawat haiku ay may nakatalagang numero. Nahahati sa pitong bahagi ang mga ito, kung saan pinamagatan niya ang nilalaman ng Mga Uhay ng Haiku:

1. Tutubi sa Tukal - Haiku 1-32 (32 haiku)

2. Hiyaw sa Kalaw - Haiku 33-90 (58 haiku)

3. Laglag na Hasmin - Haiku 91-114 (24 haiku)

4. Gagamba sa Uhay - Haiku 115-175 (61 haiku)

5. Maya sa Barbed Wire - Haiku 176-212 (37 haiku)

6. Sugatang Punay - Haiku 213-223 (11 haiku)

7. Alitaptap sa Gulod - Haiku 224-270 (47 haiku)

Malalalim o marahil ay lalawiganin ang ilang mga salita na kailangan mo pang tingnan ang kahulugan sa diksyunaryo. O kaya'y basahin ang salin sa Ingles upang maunawaan mo kung ano iyon. Kayganda rin ng salin at sinubukan din ni Kilates na nasa pantigang 5-7-5 din ang mga ito, bagamat marami ring hindi nasa pantigang 5-7-5.

Ginamit kong sanggunian ang UP Diksiyonaryong Filipino (UPDF), at ang English-Tagalog Dictionary (ETD) ni Leo James English. Maganda ring may salin sa Ingles ang mga haiku upang mas mabasa rin ito ng mga banyaga at dayuhang nakakaunawa ng Ingles.

Marahil ay sasabihin mo, pareho lang naman ang banyaga sa dayuhan, ah. Sa palagay ko'y hindi. Ang dayuhan ay yaong nakatuntong sa ating bansa na iba ang nasyunalidad. Ang banyaga ay yaong tagaibang bansa, na marahil ay hindi umalis ng kanilang bansa kaya hindi dumayo sa ating bansa. Halimbawa, ang makatang Edgar Allan Poe ay banyaga subalit hindi dayuhan, dahil hindi naman siya umalis sa Baltimore at nagpunta ng Pilipinas. Gayunpaman, magpatuloy tayo.

Nagustuhan ko ang kanyang mga haiku, o tulang nasa tatlong taludtod at may pantigang 5-7-5. Tingnan ang ilang haiku sa aklat ni Mangahas.

Haiku 1

Tingnan, tutubi'y

darakma lang ng niknik,

tuntunga'y tukal.

Madaling maunawaan ang tutubi, subalit hindi ang niknik at tukal. Kaya masasabi mong ito'y lalawigan. Ang niknik ay kulisap na maliit, subalit ang tukal ba'y ano? Subalit dahil sa salin ni Kilates, agad kong nabatid na ito pala ang taal na salita sa lotus.

Haiku 1 (salin)

Watch, a dragonfly,

poised to snatch a gnat,

must stand on lotus.

Sa ETD, p. 411, ang gnat ay "a small, two-winged insect or fly: Niknik. Sa UPDF, p. 820, ang niknik ay "1. maliit na insektong sumisipsip ng dugo; 2. maliit na lamok." Sa UPDF, p. 1283, ang tukal ay may dalawang kahulugan, batay sa kudlit o paano ito sinabi, ang túkal ay salitang Ilokano na "tukod na kawayan, ginagamit sa mga punong nakahilig." Ang tukál naman ay salitang Botany na "halamang tubig (Eichhornia crassipes) na biluhaba ang dahon na may lapad na 5-12 sm, mapintog ang tangkay, mabalahibo ang mga ugat, tila dapò ang mga bulaklak na asul o lila, at hugis itlog ang mga buto: hasinto, pulaw, water hyacinth.

Aba, magkaiba ang water hyacinth sa lotus, di ba? Ayon sa UPDF, p. 716, ang lotus ay "2.a. halamang lily (genus Nelumbo) na may pink at malalaking bulaklak." Gayunman, di man magtugma ang salin ng tukál sa lotus, ito'y upang mas maunawaan lang natin saan nga ba nakatuntong ang tutubi, kundi sa isang halamang tubig.

Haiku 42

Simbad ng banoy:

kaytahimik.. iniwa'y

kará at kulós.

Upang magkasya sa limang pantig sa unang taludtod, ginamit ay banoy imbes na agila. Maaari ding lawin. Subalit ano ang kará at kulós? Ito ba'y ang sugal na kara at kurus? Ano ang kaugnayan nito sa agila? Tiningnan natin ang salin.

Haiku 42 (salin)

Eagle-swoop: swift

and quiet... all that's left: racket

of monkeys, rustle of leaves.

Wow! May bago na naman tayong natutunang salitang lalawiganin. Ano ang racket of monkeys? May raketa ba ang mga unggoy, tulad sa tenis o badminton? Ano ang kará? Ito ang pagkakaingay ng mga unggoy. Ayon sa ETD, p. 816, bukod sa stringed bat, ang racket ay "2. a loud noise". Ayon naman sa UPDF, p. 578, ang kará (hindi kára) ay "1. paulit-ulit na pagpadyak. 2. aklaha." Ano naman ang aklaha? Sa UPDF, p. 23, ang aklaha ay "1. hiyawan ng mga unggoy. 2. [Sinaunang Tagalog] sigaw ng mga api at nawalan ng kapangyarihan." Ang kulós naman, sa UPDF, p.640, ay "kaluskos".

Kaya kung pag-iisipan natin ang binasa nating haiku, o ilalarawan natin sa utak, ito'y hinggil sa mabilis at walang ingay na pagdapo ng agila sa puno, na nang muling lumipad, ang naiwan na lang ay ang nagkakaingay na unggoy at ang kaluskusan ng mga dahon.

Kung ito pa ay monkey-eating eagle, baka nakadagit pa ng unggoy ang agila, kaya nagkaingay ang mga unggoy, habang naglaglagan din ang mga dahon sa puno.

Napakapayak naman at madaling unawain ng Haiku 169.

Kita ko'ng uod

sa bulok na bayabas,

wari'y umindak.

Subalit iba ang Haiku 173, dahil wala sa UPDF ang "nagsamalo"

Baguntao kong

tinungkia'y sinakyan -

ba'y nagsamalo!

Kadalasan ang baguntao ay tumutukoy sa binata, o marahil ay nagbibinata na, bagong tuli. Subalit sa haiku ni Mangahas, ito'y tumutukoy sa anak ng baka o kalabaw. Nang nilagyan ng lubid ang ilong ng guya, o ng baguntao, ito'y nagwala o nagsamalo.

Sumigla ang aking panulat nang mabasa ko ang aklat na ito ng mga haiku ni Mangahas, na karaniwan ay pumapaksa sa buhay sa kalikasan at sa lalawigan, at dahil dito'y sinubukan kong makalikha rin ng haiku. Subalit dahil ako'y mas nasa kalunsuran nakatira ay binigyan ko ng buhay ang ilang mga paksa sa lungsod. Narito ang ilan:

1

patuloy pa rin

ang kontraktwalisasyon

sa Bagong Taon

2

obrero'y hirap

sa kontraktwalisasyong

sadyang laganap

3

nang mag-Climate Walk

kami, ang aming hiyaw:

Climate Justice Now!

4

putok sa buho

raw siya kaya dukha;

walang magulang?

5

tuloy ang kayod

mababa man ang sahod

kaysa lumuhod

6

huwag matakot

makibaka, kasama!

laban sa buktot

7

sistemang bulok

dala ng mga hayok

at nailuklok

8

dapat palitan

ang sistemang gahaman

di pang-iilan

9

kinabukasan

ay ating ipaglaban

para sa bayan

10

ang aking asam

kabuluka'y maparam

nang di magdamdam

Isang inspirasyon sa mga tulad kong mangangatha ng tula ang pamanang iniwan sa atin ng makatang Rogelio G. Mangahas. Isang taospusong pagpupugay.

01.04.2024

Anong bago ngayong Bagong Taon?

ANONG BAGO NGAYONG BAGONG TAON?

anong bago ngayong Bagong Taon?

wala na kayang mga dyip ngayon?

kapitalista pa rin ba'y poon?

sistema'y bulok gaya rin noon?

wala na bang pagsasamantala?

kilo ba ng bigas ay bente na?

kontraktwalisasyon ba'y naryan pa?

natokhang ba, hustisya'y nakuha?

kapitalista'y bundat na bundat?

habang manggagawa nila'y salat?

mga basura pa ri'y nagkalat?

dyip na pinapasada'y nasilat?

ngayong Bagong Taon, anong bago?

kung kontraktwal pa rin ang obrero

Hudyo'y sikil pa ang Palestino

paglayang asam pa'y di matamo?

anong bago sa iyong palagay?

kung daing sa hirap sina nanay?

kung dukha'y walang sariling bahay?

kung hustisya'y di makamtang tunay?

- gregoriovbituinjr.

01.03.2024

Bagong Taon, Lumang Sistema

BAGONG TAON, LUMANG SISTEMA

bagong taon, lumang sistema

mayroon pa kayang pag-asa

upang makabangon ng masa

upang maibangon ang masa

mula pagkalugmok at dusa

ano ang ating hinaharap

nang sistema'y mabagong ganap

at lipunang pinapangarap

na pagkapantay ay malasap

at di lang hanggang sa hinagap

masa'y di dapat mabusabos

ng sistemang dapat makalos

patuloy pa rin ang pagkilos

upang kabuluka'y matapos

at ginhawa'y makamtang lubos

- gregoriovbituinjr.

01.01.2024