Pansurò pala ang Tagalog ng dustpan

PANSURÒ PALA ANG TAGALOG NG DUSTPAN

Maikling sanaysay ni Gregorio V. Bituin Jr.

Binabasa ko ang maikling kwentong "Mga Tinig sa Dilim" ni Rosario De Guzman-Lingat sa kanyang aklat na "Si Juan: Beterano at iba pang kwento", pahina 85-99, nang mapuna ko ang isang salita, na sa tingin ko'y lumang Tagalog sa dustpan. 

Karaniwan kasi nating alam sa dustpan ay pandakot, subalit may iba pa pala. Ang pandakot kasi ay hindi lang dustpan kundi maaaring pala na pandakot ng buhangin. Mukhang eksakto ang pansurò para sa dustpan upang hindi maipagkamali sa pala.

Basahin natin ang dalawang talata na binabanggit ang pansurò sa pahina 86 ng nasabing aklat:

(1) May dala nang walis at pansurò ang babae nang magbalik. Maingat na tinipon ang durog na salamin, winalis sa pansurò. "Kumusta nga pala ang pinsan ninyo, Itay? Dumalaw kayo kangina, di ba?"

(2) Nailagay na ng babae ang lahat ng salaming basag sa pansurò. May kunot ng pag-aalala sa kanyang noo nang humarap sa kausap. "Bakit hindi pa ipasok sa pagamutan ng mga baliw? Higit siyang matutulungan doon."

Ipinakita ko ang usapan sa bawat talata, hindi lang ang pangungusap, upang mabatid natin paano ba isinulat ang kwento nang lumitaw ang salitang "pansurò" kaya natiyak nating dustpan ang tinutukoy.

Nagsaliksik pa tayo. Tiningnan natin sa makapal na UP Disksiyonaryong Filipino ang salitang pansurò, na binubuo ng unlaping "pan" at salitang ugat na "suro". Sa pahina 930 nito ay walang "pansurò" sa gitna ng mga salitang "pansuri" at "pant". Kaya tiningnan natin ang salitang ugat na "suro" sa pahina 1189, kung saan nakasulat:

su-rò png 1: salok na patulak, 2: pagtulis ng nguso, 3: [Sinaunang Tagalog] kutsara. Makikita sa titik o na may tuldik na paiwa sa taas na ito'y may impit ngunit mabagal ang bigkas, may diin sa "su". At sa kahulugan ay hindi lapat ang ikalawa at ikatlong kahulugan, subalit marahil ay ang una, dahil ang dustpan ay pandakot, na sumasalok na patulak, upang makuha ang dumi.

Marahil nga ay lumang Tagalog na hindi na ginagamit. Subalit kaygandang nakita natin ito na may sariling wika pala tayo para sa dustpan.

Napag-alaman natin sa Rizal Library website na si De Guzman-Lingat ay nabuhay mula 1924 hanggang 1997. Nakasulat doon: "Rosario de Guzman-Lingat (1924 – 1997) was a prolific Filipina author, producing the bulk of her writings from the 1960s to the 1970s.  Her works included novels and short stories that came out in the popular magazines of the time, scripts for television drams, essays, and poetry." http://rizal.library.ateneo.edu/index.php/node/796

Kaya ang salitang "pansurò" ay ginagamit noong bandang dekada singkwenta hanggang sisenta. Ayon sa kanyang talambuhay na sinulat ni Soledad Reyes, "Lubusang nanahimik si Lingat noong dekada walumpu subalit patuloy pa rin siyang bahagi ng sinumang magbabasa ng kanyang mga akda..."

Ngayon ay maaari na nating gamitin ang salitang "pansurò", at hindi lang "pandakot" (na magagamit din sa pala) para sa dustpan. Kumatha ako ng munting soneto hinggil dito.

PANSURÒ

Munting soneto ni GBJ

nabanggit sa isang kwento ang walis at pansurò

katumbas ng dustpan na salitang di pa naglahò

sa kwento ni Rosario De Guzman-Lingat nahangò

tila siya sa pag-unlad ng ating wika'y sugò

halina't Tagalog ng dustpan ay ating gamitin 

bilang ambag upang sariling wika'y payabungin

payak mang salita ngunt may katumbas sa atin

na ginamit ng husay ng mga ninuno natin

kaya pagpupugay, taos-pusong pasasalamat

ang ating paabot kay Rosario De Guzman-Lingat

kanyang mga kwento'y kaylalim mang kapara'y dagat

sa panitikang pambansa'y isa siyang alamat

teka, gagamitin ko muna ang pansuro't walis

upang mga alikabok sa paligid ay mapalis

10.20.2022

Sa bawat hakbang

SA BAWAT HAKBANG

sa bawat hakbang, patuloy pa ring nakikibaka

upang kamtin ng bayan ang panlipunang hustisya

itatag ang sistemang walang pagsasamantala

ng tao sa tao, walang kaapihan ang masa

sa bawat hakbang, kinakapa anong nasa budhi

kundi ang kabutihan ng kapwa't bayan kong sawi

durugin ang mapagsamantalang sistemang sanhi

ng laksa-laksang kahirapan ng maraming lipi

sa bawat hakbang, kalikasa'y pangangalagaan

kapaligiran ay di dapat maging basurahan

huwag minahin ang lupang ninuno't kabundukan

lutasin ang polusyon sa hangin at kalunsuran

sa bawat hakbang, sinasabuhay, sinasadiwa

ang prinsipyong makatao't makauring adhika

di nakalutang sa hangin, ang paa'y nasa lupa

para sa bayan, kapwa dukha't uring manggagawa

sa bawat hakbang, naglalakad sa daang maputik

o sa tigang na lupang pagkadukha'y natititik

sa kawalan ng hustisya, puso'y naghihimagsik

katarungan para sa lahat yaring aking hibik

- gregoriovbituinjr.

10.19.2022    

3 magkakasunod na araw na magkakaugnay

3 MAGKAKASUNOD NA ARAW NA MAGKAKAUGNAY

Oktubre 15

International Day of Rural Women

Idineklara dahil sa World Food Day

Oktubre 16

World Food Day

Pagkain para sa lahat! Kagutuman ay Solusyonan!

Oktubre 17

International Day for the Eradication of Poverty

Pagkain para sa Lahat! Kahirapan ay Labanan!

tatlong magkakasunod na araw

na pandaigdigan ang lumitaw

na kung dadalumatin mong tunay

ang pananaw ay magkakaugnay

kababaihan sa kanayunan

ang nagtatanim sa kabukiran

upang lutasin ang kagutuman

upang labanan ang kahirapan

halina't ating alalahanin

di ipagdiwang kundi kilanlin

ang magsasaka'y bayani natin

lumilikha ng ating pagkain

upang malutas ang kagutuman

upang labanan ang kahirapan

ang sistemang bulok na'y palitan

ng isang makataong lipunan

bayang walang pagsasamantala

pamayanang walang palamara

na ang umiiral na sistema'y

para sa lahat, para sa masa

- gregoriovbituinjr.

10.16.2022

Kwento - Anong lamig ng katanghaliang tapat

ANONG LAMIG NG KATANGHALIANG TAPAT

Maikling kwento ni Gregorio V. Bituin Jr.

Makulimlim ang langit. Tila nagbabanta na naman ang malakas na ulan. Narinig nga ni Aling Ligaya sa radyo na may bagyong paparating.

“Hoy, Luningning,” sabi niya sa anak, “ipasok mo na ang mga sinampay at mukhang uulan na. Nangingitim na ang mga ulap. Itaas na rin natin ang mga gamit at baka magbaha, tulad ng naranasan nating Ondoy noon, na biglaan. Nagulantang na lang tayong basa na lahat ng ating kagamitan.”

Naalala pa niya ang mga nakaraan. Kung paanong dinaklot ng Ondoy ang kanilang kabuhayan, Setyembre 26, 2009, labingtatlong taon na ang nakararaan. Sinasabi ng mga eksperto na dahil dito’y nagbabago na nga ang klima. Habang noong Nobyembre 8, 2013 ay nanalasa ang Yolanda sa pinanggalingang lalawigan na higit limang libong katao ang namatay.

Kamakailan lang ay dumalo sila sa patawag na pag-aaral ng grupong Philippine Movement for Climate Justice (PMCJ), kung saan tinalakay kung bakit nga ba nagbabago ang klima, at anong dapat nating gawin.

Naalala ni Aling Ligaya ang sinabi ng isang tagapagtalakay nito, na may mga usapan na sa pandaigdigang saklaw. “Nakikipaglaban at nagrarali tayo upang ipanawagan sa maraming bansa sa mundo na huwag nang paabutin pa sa 1.5 degree Celsius ang pag-iinit pa ng mundo. Noon ngang Okrubre 2018 ay sinabi na ng mga siyentipiko na labingdalawang taon na lang ang nalalabi upang ayusin natin ang mundo, kundi’y mapupunta na tayo sa tinatawag na ‘point of no return’ o hindi na tayo makakabalik sa dati. Baka lumubog na ang maraming isla. 2022 na, kaya walong taon na lang. Dapat tigilan na ang paggamit ng mga fossil fuel at pagsusunog ng coal, lalo na iyang nakakahumalingan nila ngayong natural gas, na lalong magpapalala sa pagbabago ng klima, at lalo pang pag-iinit ng mundo.”

Tinanong pa niya noon, “Ano pong dapat nating gawin, lalo na kaming mga maralita, na wala namang kakayahan upang makausap ang mga sinasabi ninyong lider ng mga bansa. Pagkain pa nga lang ay hirap na kami kung saan kukunin. Tapos, mananawagan pa kami ng climate justice?”

“Maganda ang tanong mo,” sabi ng tapapagtalakay, “Hindi totoo na dahil mahirap lang kayo ay wala kayong magagawa. Kung marami tayong sama-samang kikilos at mananawagan ng Climate Justice, at ang ating panawagang mag-shift na tayo sa renewable energy, mas maiparirinig natin ang ating tinig dahil sama-sama tayong nananawagan. Ang inyong pagdalo sa ating mga pagkilos ay malaking bagay na.” Tumango siya habang ramdam niya ang sagad sa butong lamig ng katanghaliang tapat.

Nasa gayon siyang pagmumuni nang naglagitikan na sa bubungan ang mga malalaking patak ng ulan. Kaluluto pa lang niya ng pananghalian ngunit hindi pa sila kumakain nang manalasa na ang bagyong Karding.

Binabaha pa naman ang kanilang lugar sa kaunting tikatik pa lamang. Barado na kasi ang kanal dahil sa mga basurang plastik, na kung kaya lang gawin ng pamahalaan ang tungkulin nito ay hindi sana sila binabaha. Iba pa ang usaping klima, na dahilan naman ay mga maruruming enerhiya.

“Nay, akyat na kayo dito sa ikalawang palapag ng bahay. Bumabaha na po!” Hinakot naman ni Aling Ligaya ang iba pang gamit upang dalhin sa itaas na silid. Buong tanghaling tapat na umulan. Mabuti’t tumila agad ang ulan at hindi nabuo ang kinatatakutang bagyo sa kanilang lugar.

Kinahapunan ay tinawagan si Aling Ligaya ng nagtalakay sa kanila noon hinggil sa klima. May pagkilos kinabukasan. Sumang-ayon naman si Aling Ligaya na isasama niya ang kanyang anak at ilang kapitbahay sa nasabing pagkilos.

Kinabukasan, sa tapat ng tanggapan ng Asian Development Bank (ADB), kasama ang ibang grupo, ay nakiisa sila sa panawagang huwag nang pondohan ng ADB ang mga dirty energy, tulad ng fossil fuel, coal at natural gas dahil palalalain lang nito ang pag-iinit pang lalo ng mundo,

Naging tagapagsalita ang kanyang anak na si Luningning, na nagsabi, “Saksi po ako sa mga nagaganap na pagbabago ng klima, dahil sa Ondoy at Ulysses, na kung ititigil ang pagpopondo sa mga fossil fuel ay baka bumuti pa ang ating kalagayan. Mag-shift na tayo sa renewable energy!”

Magaling nang magsalita ang kanyang anak, at nadama ni Aling Ligaya na mula sa puso at karanasan ang sinabi ni Luningning. “Tiyak magiging mabuting lider balang araw ang aking anak,” ang nasasaisip niya.

Natapos ang pagkilos, na ang nadarama ng kanilang kapitbahay ay pagmamalaki, dahil ang dalagitang tulad ni Luningning ay tulad ng isang bayaning pinaglalaban ang kinabukasan ng bayan at kanilang henerasyon.

Alam nila, mararanasan pa rin nila ang init ng katanghaliang tapat.

* Unang nalathala sa pahayagang Taliba ng Maralita, ang opisyal na publikasyon ng pambansang samahang Kongreso ng Pagkakaisa ng Maralitang Lungsod (KPML), isyu ng Oktubre 1-15, 2022, pahina 18-19.

Kanin

KANIN

isang tasang kanin ay sapat na

nang diabetes ay maiwasan

sa bahay man o sa karinderya

ang kalusugan na'y alagaan

staple food ang kanin sa Pinas

pangunahing pagkain sa atin

bakit ngayon dapat kang umiwas

gayong ito'y staple food natin?

mahalagang masagot ang bakit

sa staple food sa ating bansa

sana noong bata pa'y giniit

nang diabetes maiwasan nga

sana'y sa paaralan tinuro

tayo'y baka magkaka-diabetes

pag kayraming kaning isinubo

sana ngayon ay di nagtitiis

nang maiwasan habang maaga

iyang carbohydrates sa katawan

ah, hanggang sana nga lang talaga

habang patuloy pa sa gamutan

- gregoriovbituinjr.

10.13.2022    

Sibuyas

SIBUYAS

nakakaluha ang pagtatalop

pati paggagayat ng sibuyas

tila sa balikat mo'y sumubsob

ang mukha kong di maaliwalas

pinagmasdan ko ang iyong labi

at mga mata mong mapupungay

kayganda ng iyong angking ngiti

na sa puso ko'y nakabubuhay

iyang sibuyas daw ay maganda

sa katawan lalo't kalusugan

sa pagkain nati'y pampalasa

at gamot din daw sa karamdaman

huwag lang balat-sibuyas tayo

sa pakitungo natin sa madla

o maging maramdaming totoo

pag isyu'y di kaya, namumutla

ah, sibuyas, sarap mong kainin

kasama ng kamatis at bawang

sibuyas lang, ulam na sa akin

sa suliranin ko'y pumaparam

- gregoriovbituinjr.

10.07.2022

Bakit?

BAKIT?

bakit pinagpipitagan ang mga masalapi?

dahil ba mayaman, ugali ma'y kamuhi-muhi?

bakit ginagalang ang may maraming pag-aari?

lupa'y inagaw man sa magsasaka't aping lahi?

bakit yaong may mga salapi'y nirerespeto?

ginto't pilak na ba ang batayan ng pagkatao?

balewala magsamantala man ang donya't donyo?

ginagalang ang mapera kahit asal-demonyo?

ah, nasaan na ang pakikipagkapwa kung ganyan?

na kaya ka lang nirerespeto'y dahil sa yaman?

habang dangal ng obrero't dukha'y niyuyurakan

ang mga walang-wala'y tinuturing na basahan!

maraming nagsisipag ngunit iba'y mauutak

upang yumaman, makamit ang respeto't palakpak

kahit ang kapwa'y hayaan lang gumapang sa lusak

basta makuha lang ang tatlumpung pirasong pilak

ayoko ng ganyang lipunang mapagsamantala!

na pulos kaplastikan ang umiiral talaga

nais kong matayo'y mapagkapwa-taong sistema

lipunang makataong may panlipunang hustisya!

mabigat ang kahilingan ngunit dapat kumilos

upang mawakasan ang sistemang mapambusabos

sinasapantaha kong darating ang pagtutuos

upang pagsasamantala'y tuluyan nang matapos

- gregoriovbituinjr.

10.06.2022    

Almusal

ALMUSAL

tara, kain tayo, may sibuyas,

kamatis, at sanlatang sardinas

payak na ulam, galing sa patas

kahit madalas na bulsa'y butas

kailangang maagang gumising

dahil mahirap nang tanghaliin

at kaylayo pa ng lalandasin

upang magampanan ang tungkulin

ipagluto muna ang pamilya

mahirap magutom, kain muna

upang may lakas tayo tuwina

ang katawan, puso't isip, paa

tara, kaibigan, kain tayo

nang may lakas sa pagtatrabaho

araw-gabi'y gawaing totoo

mababa man o kulang ang sweldo

- gregoriovbituinjr.

10.06.2022

Pagpupugay sa 5 namatay na rescuer

PAGPUPUGAY SA LIMANG NAMATAY NA RESCUER

kasagsagan ng bagyong Karding nang sila'y mawala

buhay nila'y pinugto ng bagyong rumaragasa

bigla raw nag-flash flood ng life boat ay inihahanda

gumuho ang isang pader, ayon pa sa balita,

doon sa limang rescuer ay umanod na bigla

sila'y nagsagawa ng isang rescue operation

sa lalawigan ng Bulacan ginawa ang misyon

sa bayan ng San Miguel, iligtas ang naroroon

ginampanan ang tungkulin sa atas ng panahon

ngunit matinding baha ang sa kanila'y lumamon

tagapagligtas natin silang limang nangamatay

tungkuling sa kalamidad ay magligtas ng buhay

ng kanilang kapwa, ang buhay nila'y inialay

upang mailigtas ang iba, mabuhay, mabuhay!

sila'y mga bayani! taospusong pagpupugay!

- gregoriovbituinjr.

09.28.2022

* mga litrato mula sa google

Ondoy at Karding

ONDOY AT KARDING

dalawang bagyong nanalasa 

halos magkaparehong petsa

Setyembre dalawampu't lima

at hanggang kinabukasan pa

nang mag-Setyembre Bente-Sais

anim-na-oras lang, kaybilis

ng Ondoy nang ang Metropolis

ay nilubog, baha'y hagibis

Karding din ay napakatulin

typhoon signal four na tinuring

mga ulat ay ating dinggin

sa Quezon namuro si Karding

handa ba tayo sa ganito?

sa tumitinding klima't bagyo?

pag nanalanta na'y paano?

kay Ondoy ba tayo'y natuto?

panawagang Climate Justice Now

ay narinig bang inihiyaw?

ang aral ba nito'y malinaw?

na sa puso't diwa'y lumitaw?

- gregoriovbituinjr.

09.27.2022

Mantika at dishwashing liquid

MANTIKA AT DISHWASHING LIQUID

halos magkamukha, subalit huwag magkamali

na mantika ang gamitin sa paghugas ng pinggan

o dishwashing liquid kung magpiprito sa kawali

lalo na't magkatabi lang ang kalan at lababo

ay, pag nagkamali ka'y anong laking katangahan

na bawat pagkakamaling ito'y sadyang perwisyo

di sinasadya, pareho pang Spring yaong tatak

magkaiba ng pinagbilhan, di ko rin napansin

pagkabili galing palengke, ihiwalay sadya

lagyan ng "Di ito mantika" ang dishwashing liquid

ang mantika naman ay lagyang "ito'y bumubula"

ay, huwag kang magkakamali, aking kaibigan

at talagang sarili mo'y iyo nang sisisihin

tingnan mo muna bago gamitin, ang bilin ko lang

- gregoriovbituinjr.

09.21.2022

Inihaw na tahong

kaysarap ng inihaw na tahong

na inihain sa aming pulong

na mula sa dagat ng linggatong

ng samutsaring paksang umusbong

kung naroong mangga'y manibalang

kung buwan ay maghulog ng sundang

kung lumabas ang kawan ng balang

kung gumagala'y may pusong halang

kaysarap ng inihaw na tahong

habang kayrami ng mga tanong

iba'y pakitang-gilas sa dunong

sa balitaktaka'y di umurong

- gbj/09.18.2022

Alon

pagyapak sa alon

sa akin lumulon

pagyakap ang tugon

sa bawat nilayon

- gbj/09.18.2022

Talukab at talukap

TALUKAB AT TALUKAP

ang talukab pala'y shell o kaha

ng alimango o kaya'y tahong

ang talukap ay takip ng mata

o eyelid, odom o tabon-tabon

dalawang salitang magkatugma

na kapwa katinig na malakas

pakinggan mo lamang ang salita

upang kahulugan ay mawatas

- gregoriovbituinjr.

09.17.2022

* mula sa UP Diksiyonaryong Filipino, pahina 1217

Pusang uhaw

PUSANG UHAW

sige lang, pusa, dapat matighaw

ang iyong nararamdamang uhaw

tubig baha man o galing kanal

kung sa uhaw ay di makatagal

buti naman at naiinom mo

ang bigay ng kalikasang ito

tubig mang mula ulan o bagyo

ay makakatighaw ngang totoo

habang ako nama'y nanonood

na pagmasdan ka'y kinalulugod

galing man ang tubig sa alulod

ay nakainom kang di hilahod

di ka tulad naming mamamayan

na boteng tubig, bibilhin naman

mahal man ang presyo'y babayaran

mawala lamang ang kauhawan

- gregoriovbituinjr.

09.13.2022

* nakunan ng bidyo ang pusang ito sa isang bangketang nadaanan ng makatang gala

* tingnan ang bidyo sa https://www.facebook.com/100076390892462/videos/758842921844382

Umaga umuga, umiga ang sapa

UMAGA UMUGA, UMIGA ANG SAPA

UMAGA nang lindol naramdaman

tila ba iyon na'y katapusan

UMUGA ang buong kalupaan

hanap agad ay makakanlungan

UMIGA ang sapa't lalamunan

ang mga hayop ay atungalan

gunita sa isang lalawigan

na gagawin ay di ko malaman

lalo na't tila pinagsakluban

na noon ng lupa't kalangitan

ah, mag-ingat tayo, kababayan

ang ganito'y ating paghandaan

- gregoriovbituinjr.

09.13.2022

Sa basurahan

SA BASURAHAN

may basurahan palang tapunan

ngunit nagtatapon ka sa daan

bakit? wala ka bang pakialam?

dahil ba di mo iyan tahanan?

sa tahanan ba'y maayos naman?

di mo ginagawang basurahan?

kalat dito, doon, at kung saan

para bang wala kang pakiramdam

pag walang basurahan, ibulsa

huwag magtapon ng basta-basta

sa basurahan lang magtapon ka

na dapat tayo'y may disiplina

tulungan natin ang kalikasan

pagandahin ang kapaligiran

basura'y doon sa basurahan

di sa pasilyo, daan, saan lang

- gregoriovbituinjr.

08.25.2022

Paglalaba sa kanal

PAGLALABA SA KANAL

binidyuhan ko lang nang makita

ang isang matandang naglalaba

sa tubig ng kanal, sa bangketa

dahil tubig ba'y libre talaga?

kita kong malakas ang pag-agos

ng tubig, baka kaya nilubos

ng matanda, paglaba'y rinaos

lalo't sa buhay siya'y hikahos

bakit kanal ang nilabhang lubha?

nitong matandang tingnan mo't dukha?

kawawang buhay ng maralita

baka wala pang bahay si Tanda

ayoko pang tingnan siyang baliw

kundi sa pagbidyo pa'y naaliw 

matandang kapara'y basang sisiw

na marahil iniwan ng giliw

- gregoriovbituinjr.

08.09.2022

* ang bidyo na 15 segundo ang haba ay nasa kawing na: https://fb.watch/eOd7NSrM28/

Upos sa paso

UPOS SA PASO

sa palengke'y nagtungo ni misis

nabili'y isang tumpok na isda

okra, itlog, sangkilong kamatis

nang may makitang ikinabigla

ang paso'y ginawang basurahan!

halamanang nilagyan ng upos

matapos magyosi'y gayon lamang

matapos sa hitit nakaraos

tanong ko lang, upos ba'y pataba?

o di mabulok tulad ng plastik?

gawain itong kahiya-hiya

na upos sa paso pinipitik

basura'y saan wastong ilagak?

ay, di mapalagay yaring isip

tila ba sugat ko'y nag-aantak

kalikasa'y paano masagip?

- gregoriovbituinjr.

07.31.2022

Kepler 186f

KEPLER 186F

may nakitang planetang kapara raw ng daigdig

anang mga astronomo sa kanilang saliksik

natagpuan ang planetang Kepler, mayroong tubig

na marahil may nabubuhay ding ating kawangis

"There is no planet B!" sigaw ng mga aktibista

walang makapapalit sa mundong nilakhan nila

kayâ kung may natagpuang mundong sa atin gaya 

dapat pang suriin kung may nabubuhay talaga

bakit mundo'y sinisira't naghahanap ng bago

pinabilis ang pagbabago ng klima ng mundo

pulos coal plant, pagmimina, bundok ay kinakalbo

kalsada't dagat ay pinagtatapunang totoo

ngayong may panibagong planeta silang nahanap

bubuo ba tayo roon ng lipunang pangarap?

o kaya'y sistemang walang mayaman at mahirap?

o alagaan ang tanging mundo't tahanang ganap?

- gregoriovbituinjr.

07.26.2022

Ipipinta ko

IPIPINTA KO

kung tutularan ko si Da Vinci

aking gagawing kawili-wili

ang mga tula kong hinahabi

upang ihandog sa kinakasi

kung tutulara'y si Van Gogh naman

ilalarawan ko ang lipunan

ng laksang dukha't mayamang ilan

patungo sa pagbabagong asam

ako'y ipinanganak ni Inay

nang si Marcel Duchamp ay namatay

pintor siyang kaygaling ng kamay

Oktubre Dos, kami'y nagkasabay

siya'y nawala, ako'y nabuhay

aking ipipinta sa salita

ang asam ng uring manggagawa

aking ipipinta sa kataga

ang kalikasan, gubat at sigwa

ipipinta'y adhika't pangarap

pawis at amoy na nalalanghap

ipipinta sa kapwa mahirap

ang ginhawang dapat nalalasap

- gregoriovbituinjr.

07.19.2022

Upos

UPOS

parang kandila pag sinindihan

upang hititin ng nagninilay

mamaya'y liliit ng tuluyan

ang yosing may kasiyahang bigay

ang natirang ipit ng daliri'y

sa kung saan na lang ipinitik

sa daan, pasilyo, di mawari't

ginawa ng buong pagkasabik

ah, matapos sunugin ang baga't

paliparin ang usok sa hangin

at itaktak ang titis sa lupa

ginhawa'y panandalian man din

ikinalat na upos sa daan

ay salamin ng ating lipunan

- gregoriovbituinjr.

07.18.2022

Tsiismis ay alimuom

TSISMIS AY ALIMUOM

tsismis ay alimuom, anang Rio Alma

sa isang sanaysay niyang aking nabasa

na iniulat naman ni Ambeth Ocampo

na sa ngayon ay binabanatan nang todo

mas matindi pa raw sa pakpak ng balita

yaong alimuom, sabi pa ng makata

singaw galing sa lupa matapos ang ambon

o ulan, tsismis ay lumitaw ding ganoon

historya'y tsismis daw, anang isang Ella Cruz

tila ba turo sa paaralan ay kapos

dapat sa historya'y may fact check at batayan

di basta narinig, iyon na'y kasaysayan

ah, dalawang iyon ay dapat pag-ibahin

di tsismis ang kasaysayan ng bayan natin

maraming dapat gawin kung ganyan ang batid

ng henerasyon ngayon, kilos na, kapatid

- gregoriovbituinjr.

07.18.2022

Talasalitaan:

* alimuom - singaw na galing sa lupa pagkatapos ng ulan o ambon, mula sa UP Diksiyonaryong Filipino, p. 34

* tsismis - mula sa Espanyol na chismes, kaswal na usapan o balita hinggil sa ibang tao, karaniwang kaugnay ng mga detalyeng hindi kumpirmadong totoo, UPDF, p. 1279

Lanta

LANTA

kung ako'y dahon nang nalalanta

matatanggal na ako sa sanga

katandaan ay narating ko na

matatapos na yaring pagbaka

sinubukan noon ng amihang

ako'y tanggalin sa kinalagyan

kaytibay ko sa pinagkapitang

sanga't talaga ngang nanindigan 

kay Inang Kalikasan ay dahong

nakipagtagalan sa panahon 

ako'y dahong nakibaka noon

na pagkalanta'y inabot ngayon

hintay na lang matanggal sa tangkay

upang sa lupa na'y humingalay

pagkalanta ko'y 'wag ikalumbay

at may uusbong ding bagong buhay

- gregoriovbituinjr.

07.17.2022

Tanaga sa upos

TANAGA SA UPOS

ang nagkalat na upos

sa paligid na'y ulos!

solusyon bang papatos

ay sangkaterbang kutos?

- gregoriovbituinjr.

07.13.2022

* tanaga - taal na tulang may pitong pantig bawat taludtod

Pagkatha

PAGKATHA

di ako tumutula / para sa sarili lang

at kung pangsarili lang / ay di ako tutula

at kung di makatula, / bakit ba diwa'y lutang

sa langit ng kawalan, / loob ko'y di payapa

bakit sa aking budhi'y / mayroong sumisilang

na samutsaring paksang / minsa'y di matingkala

tila ba mga luhang / sa dibdib naninimbang

paano pipigilin / kung di ko masawata

may tumutubong damo / maging sa lupang tigang

tinutula ko'y buhay / ng madla't kapwa dukha

may tumutubong palay / sa bukid na nalinang

adhika ng pesante't / obrero'y tinutula

ang binhi niring wika'y / sa loob nakaumang

na pag naglaho'y tila / baga mangungulila

pawang buntong hininga / lalo't may pagkukulang

na di dalumat hanggang / ako'y naglahong bula

- gregoriovbituinjr.

07.13.2022

Upos

UPOS

nauupos akong di mawari

sa nagkalat na paunti-unti

hanggang tumambak na ng tumambak

na kalikasan na'y nag-aantak

sa sugat na ating ginagawa

pagkasira niya'y nagbabanta

nagkalat na sa mga lansangan

at sa ating mga katubigan

sa mga isda'y naging pagkain

mga tao isda'y kakainin

paano tayo makakaraos

sa nagkalat na nakakaupos

- gregoriovbituinjr.

07.06.2022

Bagtas

BAGTAS

isang tanghali'y naglakad-lakad

sa isang lungsod na tila gubat

sa kainitan ay nabibilad

mabuti't di muling namulikat

maglakad ba'y magandang diskarte

naiisip na di mapakali

o gawa ng walang pamasahe

yaong binubulong sa sarili

sa basag-ulo'y muntik malumpo

kaya ngayo'y nag-eehersisyo

katawa't binti'y naeensayo

aba'y pampalakas pa ng buto

napili nang tahakin ang landas

na payapa't bihirang mabagtas

mabuti ang puno, walang dahas

matipuno, may dahong di lagas

- gregoriovbituinjr.

07.05.2022

Upos

UPOS

may namumuti sa aspaltadong 

kalsadang animo'y mga pekas

na di man lang pansinin ng tao

na sa kalikasa'y umuutas

taktak dito't doon, ay, magmuni

saan nga ba ang wastong tapunan

pinitik lang matapos magyosi

lansanga'y ginawang basurahan

sa balita, pangatlo ang upos

sa basurang naglutang sa laot

kung makina'y maimbentong lubos

na sa ganyang problema'y sasagot

baka sa upos, may magawa pa

lalo na't binubuo ng hibla

barong ay mula hibla ng pinya

lubid ay sa hibla ng abaka

pag-isipan anong tamang solusyon

hibla ng upos, gawing sinturon?

sapatos, bag, ito sana'y tugon

upang laot di ito malulon

- gregoriovbituinjr.

07.02.2022

Sa Daang Mulawin

SA DAANG MULAWIN

ako si Agilus at siya naman si Alwina

sa mundo ng mga Mulawin ay magkapareha

sa daigdig ng mga taong ibon sumisinta

ngunit handang magtanggol laban sa mga Ravena

minsan ay napapunta ako sa Daang Mulawin

sa isang lalawigang doon nagnilay-nilay din

ng samutsaring nangyari't paksa sa mundo natin

na nagpatibay sa aking prinsipyo't adhikain

payak lamang ang hinahangad ko sa iwing buhay

na aking Alwina'y makasama sa tuwa't lumbay

na karapatang pantao't hustisya'y kamting tunay

na uring manggagawa sa layon ay magtagumpay

narito man sa Daang Mulawin, may nalilirip

punong mulawin ay alagaan nati't masagip

laban sa kapitalismong tubo ang sinisipsip

pagdurog sa sistemang bulok na'y di panaginip

- gregoriovbituinjr.

06.30.2022

Paskil

PASKIL

nadaanan kong muli ang paskil

kaya naroong napapatigil

baligtad ba'y ginawa ng sutll?

basura'y lipana't di matigil

paalala nga'y "Bawal magkalat"

habang pader ay tadtad ng sulat

na tila may isinisiwalat

na kung titiga'y di madalumat

O, kalikasan, kapaligiran!

magtatanghal pa ba sa lansangan?

baka, kung di maalibadbaran

sa paligid na panonooran

huwag magkalat, dapat mabatid

pagnilayan ang mensaheng hatid

madaling maunawa, kapatid

na maraming bagay ay di lingid

upang di tayo mapariwara'y

dinggin naman yaong paunawa

upang kung dumaan man ang sigwa'y

di malunod sa basura't baha

- gregoriovbituinjr.

06.29.2022

Dagok

DAGOK

paano ba natin ginagalang ang mambabasa

kung kathang tula sa kanila'y nakakaumay na

may isyu't mensahe kang nais mong mabatid nila

subalit tula mo'y may talinghaga't kariktan ba?

may adhikain ang makatang isinasabuhay

sa ilalim ng tanglaw ng musa napagninilay

na bago pa siya hiranging kalaban at bangkay

mensahe'y ipaalam, masa'y pakilusing tunay

kalikasan, kapaligiran, kariktan, katwiran 

talinghaga, manggagawa, nagdaralita, bayan

lansangan, karapatan, katarungang panlipunan

sinuman, anuman, saanman, paano, kailan

bihirang may mag-like sa mga tula ko sa pesbuk

tanda bang ako'y dapat tumigil, di ko maarok

patuloy lang ako sa pagkatha, ito ma'y dagok

baka may mamulat sa sistemang di ko malunok

- gregoriovbituinjr.

06.26.2022

Nauupos

NAUUPOS

naupos ako't kayraming upos

na sa paligid ay di maubos

kalikasa'y nakawawang lubos

tila ba tayo na'y kinakalos

upos na tila ba anong lupit

sa laot ng linggatong ay dapit

na di maawat ang makukulit

tapon ay upos na humahaplit

kailan ba ito magwawakas?

upang kalikasa'y mailigtas

tila mundo'y nagkalugas-lugas

na di batid paano malutas

buti't ginagawan ng paraan

na pansamantalang kalutasan

tulad ng paglikha ng titisan

o ashtray na upos ay tapunan

tayo kaya'y bakit urong-sulong?

sa isyung ito'y di makatulong?

yaring problema'y saan hahantong?

kung di malutas ng marurunong

- gregoriovbituinjr.

06.26.2022

Alagata

ALAGATA

pumatak na naman ang ulan habang nakikinig

ng talakayan sa zoom na halos di na marinig

ang tagapagsalita sa tinuran niyang tindig

hinggil sa ilang isyung pambayan at pandaigdig

may bagyo ba? anong pangalan? hanggang pinasok ko

ang mga damit na nakasampay sa labas, dito

ko naalagata paano tutugon ng wasto

hinggil sa papainit na klima sa ating mundo

isinuot ko ang naitagong pantalong kupas

na alaala ng kabinataan kong lumipas

habang pang-itaas ay kamisetang walang manggas

nasa diwa yaong pagtahak sa putikang landas

gabi, naririto't di pa rin dalawin ng antok

ang pusa'y nag-aabang sa labas, may inaarok

ako, mailalagay kaya ang dukha sa tuktok?

marahil, kung mapapalitan ang sistemang bulok

- gregoriovbituinjr.

06.23.2022

Kailangan ka

KAILANGAN KA

bayani ay kailangan

ng ating kapaligiran

at daigdig na tahanan;

ikaw ba'y isa na riyan?

daigdig ay gawing lunti

basura'y di maging gawi

baluktot ay mapapawi

kung iwawasto ang mali

sinong magtutulong-tulong

kundi tayo-tayo ngayon

buti ng mundo'y isulong

tungkuling napapanahon

kung gawin ang sinasabi

upang sa mundo'y mangyari

ang dito'y makabubuti 

Igan, isa kang bayani

- gregoriovbituinjr.

06.22.2022

Alapaap

ALAPAAP

madalas ay napapatingala

upang titigan ang alapaap

na ang hubog ay kaygandang sadya

nais tuloy marating ang ulap

baka naroroon ang diwata

magandang musang nasa hinagap

inaawitan ang mga tala

habang pipit ay sisiyap-siyap

sa toreng garing, makata'y wala

nasa putikang sisinghap-singhap

kasama ang dukha't manggagawa

lipunang makatao ang hanap

may tungkuling gagawin sa bansa

paano lalabanan ang korap

paano durugin ang kuhila

at pagkaisahin ang mahirap

narito akong nakatingala

habang kandila'y aandap-andap

gamugamo'y biglang nangawala

nasunog ang pakpak sa sang-iglap

- gregoriovbituinjr.

06.21.2022

Puna

PUNA

sementado na nga, papatungan pa ng aspalto

dahil ba katapusang buwan na nitong pangulo?

kaya kailangang gamitin ang natirang pondo

dahil pondong di ginamit, isasauli ito

kaya kahit sementado na ang nasabing daan

upang magamit ang pondo'y mag-aaspalto naman

imbes ibigay bilang ayuda sa mamamayan

gumawa ng proyektong di pa naman kailangan

anong epekto sa mamamayan ng ganyang gawa?

pag umulan, bumagyo o nanalanta ang sigwa

tataas ang kalsada't sa bahay na magbabaha!

di ba nila naisip ang kanilang malilikha?

sementado na, aaspaltaduhin pa, ay, astig!

aba, iyan ang pagtingin ko, ha, di nang-uusig

ay, huwag ka sanang masaktan sa iyong narinig

pondo ng bayan, gamiting tama, huwag manglupig!

- gregoriovbituinjr.

06.21.2022

Sunken garden

SUNKEN GARDEN

kaysarap na tambayan ang paligid na mapuno

dinig mo ang mga kuliglig sa pag-aawitan

animo kuliglig ay naghahandog ng pagsuyo

sa kasintahan o marahil sa sangkatauhan

kaylinis dito't anong sarap ng simoy ng hangin

tila walang kalat maliban sa balat ng kendi

kaysarap magpahinga't nakaraan ay nilayin

tulain ang karanasan gaano man katindi

tila ba nasa kanayunan at ako'y malusog

tila ba walang karamdaman o anumang sakit

narito ako sa gubat sa lungsod, aking irog

paligid ay dinaramang nakatitig sa langit

sa panahong ganito, itinutula'y pag-ibig

sa ibang panahon, itinutula'y isyu't tindig

- gregoriovbituinjr.

06.18.2022

Dalawang puno

DALAWANG PUNO

animo'y binti ng kapre

ang mga naroong puno

na sa aking guniguni

ay bigla namang naglaho

totoo kayang may kapre,

manananggal at tikbalang?

gaano sila kalaki?

sila ba'y may pusong halang?

nakunan ko ng litrato

ang dalawang punong iyon

dahil iba ang sipat ko

gana ng imahinasyon

namalikmata na naman

sa pagpitik ng kamera

di ba nagulumihanan

sa mga pinagkukuha?

- gregoriovbituinjr.

06.18.2022

Boteng plastik

BOTENG PLASTIK

mga walang lamang boteng plastik

nakita kong doon nakasiksik

sa diwa ko'y tila itinitik

kaytagal kung gagawing ekobrik

marahil gawing paso't pagtamnan

ng binhi't palaguing halaman

tamnan ng gulay, gawing gulayan

okra, munggo, sitaw, o anuman

basurang plastik na'y tambak-tambak

sa mundong tila ginawang lusak

plastik ba'y saan dapat ilagak?

ibalik sa pabrika ang linsyak!

isang pansamantalang solusyon

ang ekobrik na gawa ko ngayon

minsan, nakakatamad na iyon

lalo't mag-isa lang ako roon

magandang bukas nitong daigdig

ang layon ko kaya aking ibig

makatulong gamit yaring bisig

mundo'y sagipin ang aking tindig

- gregoriovbituinjr.

06.16.2022

* litratong kuha ng makatang gala sa opis na pinupuntahan

Strawberry moon

STRAWBERRY MOON

gaano kaygandang pagmasdan ang Strawberry Moon

magkukulay strawberry kaya ang buwan ngayon

ngunit maulap ang kalangitan, panay ang ambon

magbakasakali tayo, abangan pa rin iyon

ihanda ang mga mata, pati iyong kamera

bakasakali lang na makunan mo ng maganda

o kaya'y tandaan, ilarawan sa alaala

at baka may makatha ka pang tula o istorya

O, Strawberry Moon, pagdalaw mo'y makasaysayan

anong hiwagang mayroon na dapat kang pagmasdan?

lalo sa aking plumang may kung anong hinahawan

pag-iral mo sa siyensya ba'y anong kahulugan?

karagatan ba'y taog muli pag nagpakita ka?

o sa Musa ng Panitik ay inspirasyon kita?

daraan ba'y matinding sigwa kaya nagpakita?

o tulad ng Strawberry, may masaganang bunga?

- gregoriovbituinjr.

06.14.2022

* taog - high tide

* batay sa balita ni Mang Tani Cruz sa GMA7

Pita

PITA

dinggin mo ang tinig
ng ating daigdig;
kung pulos ligalig,
wala bang pag-ibig?

tingni ang alindog
ng dagat at ilog;
sa basura'y lubog
ang mundo kong irog.

halina't magtanim
ng punong malilim,
ng adhikang atim,
ng pagsintang lihim.

ating alagaan
ang kapaligiran
at ang kalikasang
dapat mapagyaman.

haynaku, haynaku!
di po ito hayku..
ang panawagan ko
sana'y dinggin ninyo

ang hanap ng ibon
ay saan hahapon
sa sangang mayabong
o kawad lang doon?

- gregoriovbituinjr.
06.12.2022

Ang pokpok

ANG POKPOK

mababa rin kaya ang lipad ng nasabing Pokpok

iyon ang tawag sa ibong animo'y kumakatok

ngunit huni pala iyong tila ba nanghihimok

na sa kanyang lungga tumuloy sinumang nalugmok

upang bigyan niya ng tunay na kaligayahan

upang nararanasang lumbay ay makalimutan

upang madama ang luwalhati sa kalangitan

upang ipinagbabawal daw ay iyong matikman

maagang bahagi pa lang ng buhay ko'y naakit

sa mga pokpok na pag iyong nakita'y kayrikit

tila baga ibong ito iwing puso'y binitbit

upang sa saya'y dinggin ang maingay niyang awit

O, pokpok, gaano ba kababa ang iyong lipad

upang mga nangalulungkot ikaw ay mahangad

upang sa alay mong pagsinta sila'y magbumabad

ang tunay mo bang layunin ay iyong inilantad

- gregoriovbituinjr.

06.06.2022

* litrato mula sa artikulong "Meet the Pokpok: A Noisy and Colorful Bird of the Philippines" na nalathala sa esquiremag.ph

Tula sa WED2022

SA DAIGDIGANG ARAW NG KAPALIGIRAN

kayraming gagawin, masdan mo ang kapaligiran

pakinggan ang awitin ng Asin sa kalikasan

polusyon, upos, plastik, basura, klima rin naman

sa mga suliraning ito'y anong kalutasan

kayrumi ng Ilog Pasig, ng karagatan natin

nakakalbo ang kagubatan, halina't magtanim

kayraming isyung dapat isipin anong gagawin

tulad sa Marcopper na nawasak yaong lupain

Ondoy, Yolanda, climate change, matitinding daluyong

pang-unawa't pagbibigkis nga'y dapat maisulong

maraming magagawa, lalo't magtutulong-tulong

lalo't bukás ang isipan sa isyung patung-patong

ngayong World Environment Day, ikalima ng Hunyo

tinakdang petsa para sa kalikasan at tao

ang nagbabagong klima'y nararamdamang totoo

isyu rin ang plantang coal at pagmimina sa mundo

makiisa na sa pagkilos laban sa plantang coal

isang sanhi kaya klima'y nagkakabuhol-buhol

sa pagtatayo ng dambuhalang dam na'y tumutol

buhay at kultura ng katutubo'y ipagtanggol

di na dapat paabutin pa sa one point five degree

ang pag-iinit nitong mundo, huwag isantabi

ang isyung ito't talagang di na mapapakali

maraming lulubog na isla pag ito'y nangyari

sa laot, kinakain na ng isda'y microplastic

ah, di na mabilang ang upos at basurang plastik

naggugupit na ng plastik upang gawing ekobrik

pagbabakasakali rin ang proyektong yosibrik

ngayong World Environment Day, pag-isipan nang lubos

ang mga isyung nabanggit, tayo na'y magsikilos

para sa kinabukasan, bayan at masang kapos

upang sa mga isyung ito, tao'y makaraos

- tula't litrato ni gregoriovbituinjr.

06.05.2022

Pagmumuni

PAGMUMUNI

I

patumpik-tumpik pa rin sa gaod

habang nananakit ang gulugod

nasa balsa'y nagpapatianod

aba'y di ito nakalulugod

kundi'y sabay-sabay malulunod

kung basta na lang maninikluhod

sa naghahari-hariang "lingkod"

nasa tabing-tabi'y di umisod

II

babasahin ko ang pangungusap

ng makatang lumaki sa hirap

baka makuha sa isang iglap

ang taludtod niyang hinahanap

baka maluha sa isang irap

ng dalagang aking pinangarap

buhay ko man ay aandap-andap

ngunit ayokong kita'y maghirap

III

nais kong mag-araro sa bukid

kasama yaong mga kapatid

kahit paano'y may nababatid

nang gutom ay tuluyang mapatid

anong sarap ng amihang hatid

ng hanging sa akin makaumid

ay makakalikha rin ng lubid

pag pinagsama'y laksang sinulid

IV

sa putikan na nga nagtampisaw

yaong kaysipag niyang kalabaw

na nag-araro ng buong araw

habang uhay ay nagsisisayaw

buti't binti na'y naigagalaw

kanina, pulikat ay humataw

mabuti nang salawal ay lawlaw

huwag lamang binabalisawsaw

- gregoriovbituinjr.

06.03.2022

Alimpungat

ALIMPUNGAT

di ako makaparada roon

habang pinuputakti ng lamok

yaring sugat kong namuo noon

nang magbalantukan na'y umumbok

guniguni'y pawang pangitain

na pakiramdam ko'y di maatim

habang kayrami nila sa hardin

doon nagsisiksikan sa lilim

bigla akong naaalimpungat

sa mga nag-indakang liwanag

tila walang tulog, ako'y puyat

subalit nanatiling matatag

anila, aanhin pa ang damo

naalala habang nakatungo

kung namatay na raw ang kabayo

aral bang ito'y saan nahango

maliligtasan din ang pandemya

at anumang kaharaping sigwa

bantayan ang nagbabagong klima

sa panahong ating iniinda

- gregoriovbituinjr.

06.03.2022