Basura'y huwag itapon dito

BASURA'Y HUWAG ITAPON DITO

para daw sa pagpapanatili

ng kalinisan sa buong kampus

pagtatapon ng basura'y hindi

sa kung saan lang, dapat matapos

ang gayong pangit na kaasalan

na kung saan-saan nagtatapon

ng basurang di mo na malaman

batid mo sa paskil anong layon

buong pamantasan kung malinis

ang estudyante'y di mandidiri

sa kapaligirang di malinis

dahil lalangawin ka, kadiri

kung basura'y ilagay sa wasto

pamantasa'y kaiga-igaya

sa karunungan upang matuto

ang mga estudyante'y masaya

iyan ang kahulugan ng paskil

kaya 'yung magtatapon kung saan

ay di lang burara kundi sutil

at kadiri ang kaugalian

- gregoriovbituinjr.

03.02.2022

Huwag magyosi

HUWAG MAGYOSI

pininta sa dyip ang "No Smoking!"

at may "Please" pa, aba'y anong galing!

pakiusap na ito't matining

sa mananakay, tao'y nagising

patakaran sa lupang hinirang

nang kapwa pasahero'y igalang

kung may magyosi sa dyip, malamang

baka may magkasakit na lamang

paano pag nagkasakit tayo

biglang hinika, biglang inubo

babayaran ng nagyosing ito?

ang nagkasakit na pasahero?

salamat at tayo'y sinasagip

mula sa bantang pagkakasakit

buti't hininga'y di na sumikip

dahil sa taong yosi ang hirit

may ismoking erya, doon sila

huwag sa dyip o harap ng masa

ito'y pagrespeto ngang talaga

sa pasaherong tulad din nila

- gregoriovbituinjr.

03.02.2022

Makakalikasan para sa Senado

MAKAKALIKASAN PARA SA SENADO

para sa kalikasan ang dalawa'y tumatakbo

mga environmental advocates silang totoo

halina't tandaan ang pangalang ROY CABONEGRO

at DAVID D'ANGELO, kandidato sa Senado

si Roy Cabonegro ay matagal kong nakasama

sa isyung makakalikasan sa akin humila

Environmental Advocates Students Collective pa

samahan sa iba't ibang pamantasan talaga

si David D'Angelo ay minsan nang napakinggan

nang sa Partido Lakas ng Masa'y naimbitahang

plataporma'y ilahad bilang Senador ng bayan

zoom meeting iyon, tunay siyang makakalikasan

sa pagka-Senador ay atin silang ipagwagi

ang dalawang itong sa kalikasan ay may budhi

at kung maging Senador ay magsisilbing masidhi

sa taumbayan, sa kalikasan, na ating mithi

- gregoriovbituinjr.

03.01.2022

Klima at maralita

KLIMA AT MARALITA

Maikling sanaysay ni Gregorio V. Bituin Jr.

Sa Artikulo II, Pahayag ng mga Prinsipyo, Seksyon 7, ng Saligang Batas ng Kongreso ng Pagkakaisa ng Maralitang Lungsod (KPML) ay ganito ang nakasulat: "Kinikilala ng KPML ang kahalagahan ng pangangalaga sa kalikasan at kapaligiran dahil walang saysay anuman ang mga pagsisikap sa kaunlaran kung patuloy na winawasak ng tao at ng sistema ang likas na yaman at kalikasan."

Kaya mahalaga para sa mga lider at kasapian ng KPML ang isyu ng kalikasan (nature) at kapaligiran (environment) dahil dito tayo nabubuhay. Sapagkat dalawa lamang ang pinanggagalingan ng kabuhayan ng tao, ang Kalikasan at ang Paggawa.

Ibig sabihin, ang materyal na galing sa kalikasan at ang paggawang galing sa tao ang bumubuo sa lahat ng kalakal sa daigdig. Sa pangkalahatan, ang una ay libre at walang halaga sa pera. Ang ikalawa ay may bayad at ito ang nagbibigay ng halaga sa mga kalakal.

Ang isda na galing sa dagat ay libre. Ang binayaran ay ang lakas-paggawa ng mangingisda. Ang tubig ay libre subalit may bayad na pag nilagay sa boteng plastik.

Sa usaping basura, nagkalat ang plastik na di nabubulok at upos ng yosi na nagkalat sa lansangan at naglutangan sa dagat. Dapat ikampanya ang zero waste lifestyle kung saan wala nang ginagamit na plastik o anumang bagay na matapos gamitin ay ibinabasura na tulad ng styrofoam at single used plastics.

Sa usaping klima, naranasan ng maralita ang Ondoy kung saan bumagsak ang ulan ng isang buwan sa loob lang ng anim na oras. Mas matindi ang bagyong Yolanda at Ulysses na nagwasak ng maraming bahay at buhay.

Nagbabago na ang klima, at sa mga pandaigdigang usapan, hindi na dapat umabot pa sa 1.5 degri ang pag-iinit ng mundo dulot ng pagsusunog ng fossil fuel,  coal plants, at iba pa, na ayon sa mga siyentipiko, kung titindi pa ito sa 2030, aabot tayo sa "point of no return" kung saan mas titindi ang pag-iinit ng mundo na magdudulot ng pagkatunaw ng yelo sa Antarctica, pagtaas ng tubig, paglubog ng maraming isla, at sa paglikas ng maraming tao ay magbabago ang kanilang buhay. Paano na ang mga maralita sa mabababang lugar tulad ng Malabon at Navotas? Hanggang ngayon, hindi pa nakukumpletong magawa ang planong pabahay para sa mga nawalan ng bahay dulot ng Yolanda sa Samar at Leyte.

Kaya sa usaping kapaligiran at kalikasan, lalo na sa isyu ng klima, ay dapat kumilos ang maralita, na siyang pinaka-bulnerableng sektor sa lipunan. Kailangang kumilos para sa kinabukasan ng tao, ng kanilang mga anak at apo, at ng mga susunod na henerasyon. Ito ang esensya kung bakit noon pa man ay inilagay na ng KPML sa kanilang Saligang Batas ang tungkuling pangangalaga ng kalikasan at kapaligiran.

Punong mangga

PUNONG MANGGA

ah, may punong mangga sa lungsod

na tanawing kalugod-lugod

sa dukhang mababa ang sahod

bagamat paligid ay bakod

malago na ang punong mangga

pagmasdan mo't kayraming bunga

aani'y tiyak na masaya

lalo kung ito'y mabebenta

halina't ating ipagdiwang

ang mga manggang manibalang

nang sa piging ng mga manang

na buntis ay may pakinabang

ngunit paano aanihin

upang buntis ay pasayahin

mga bunga'y ating sungkitin

kung may tulay man ay tawirin

mangga'y talupang unti-unti

nang di sumugat sa daliri

manggang hilaw pala ang susi

sa manang nating naglilihi

- gregoriovbituinjr.

02.27.2022

* litratong kuha ng makatang gala habang bumababa sa hagdanan ng MRT

Misyon ni Earthwalker

DI PA TAPOS ANG MISYON NI EARTHWALKER

di man niya hinahangaan si Luke Skywalker

o sinuman sa mga Jedi, maging si Darth Vader

sumusunod naman sa batas, di naging Jaywalker

ay naritong patuloy ang lunggati ni EarthWalker

dahil sa programang pangkalikasang pinasukan

facebook page na EarthWalker ay agad nilikha naman

upang sanaysay at tula hinggil sa kalikasan

ay sa EarthWalker mailathala, maging lagakan

ngunit sa programang iyon ako na'y maaalis

dahil lumiban ng tatlong buwan nang magkasakit

nagka-Covid, T.B., diabetes pa'y tinitiis

subalit EarthWalker ay nilalamnan pa ring pilit

konsepto'y nagmula nang mag-Climate Walk ang makata

kasama ng iba'y naglakad at nagtapos mula

Luneta hanggang Tacloban, lakaring anong haba

at muling naglakad sa isang malamig na bansa

patuloy ang pagkatha ng tula sa kalikasan

panawagang Climate Justice ay laging lakip naman

sa tula't sanaysay ang masa'y mapaliwanagan

pati na samutsaring paksang pangkapaligiran

hanggang ngayon, di pa tapos si EarthWalker sa misyon

hangga't may hininga, magpapatuloy pa rin iyon

sa gawaing pagtula't pagmumulat niyang layon

bilang handog sa mga susunod na henerasyon

- gregoriovbituinjr.

02.24.2022

Sa abangan ng dyip

SA ABANGAN NG DYIP

anong init yaong paglalakad

sa tanghaling tapat nakababad

sa banas, buti't di naghuhubad

subalit ano nang nakalahad

sa abangan ng dyip ay papara

tumigil muna't aking nabasa

ang nakasulat sa karatula

na talaga namang kakaiba

sapagkat doon ay may dinugtong

na ibang iba ang nilalayon

paano kaya makakabangon

kung karne'y titigilang malamon

kayganda niyon pag naunawa

tugon daw iyon sa klima't sigwa

tulong sa kalikasan at bansa

aba'y anong gandang halimbawa

may kalaliman kung intindihin

ngunit esensya'y ating kapain

na may iba tayong iisipin

na kalikasa'y alagaan din

tigilan ang pagkain ng laman

ng hayop at maging vegetarian

gulay at isda'y sapat din naman

upang mapalakas ang katawan

- gregoriovbituinjr.

02.19.2022

Luntiang lungsod

LUNTIANG LUNGSOD

asam ko'y luntiang kalunsuran

mapuno at masarap tirahan

may maayos na kapaligiran

maraming tanim ang kalikasan

kulay-lunti ang buong paligid

payapa ang kasama't kapatid

walang sa dilim ay binubulid

kapanatagan sa diwa'y hatid

mamamayan doo'y mahinahon

ang mga batas ay naaayon

hanging kaysarap, walang polusyon

basura'y sa tama tinatapon

lunti't walang pagsasamantala

ng tao sa tao, anong ganda

ng buhay ng mga magsasaka,

ng dukha't obrero, at iba pa

sa ganyang lungsod, sinong aayaw

kung di maalinsangaw ang araw

kung payapang mamuhay, gumalaw

kung paligid, malinis, malinaw

lipunang lunti at makatao

na ipinaglalabang totoo

sana'y makatahan sa ganito

sa lungsod na pinapangarap ko

- gregoriovbituinjr.

02.19.2022

Tungkulin para sa kinabukasan

TUNGKULIN PARA SA KINABUKASAN

patuloy nating pangalagaan ang kalikasan

na mahalagang tungkulin ng bawat mamamayan

sapagkat isa lang ang daigdig nating tahanan

kaya kinabukasan nito'y ating paglaanan

ang pangangalaga sa mundo'y huwag ipagkait

sa susunod na henerasyong mabuhay nang sulit

di tayo kailangan ng kalikasan subalit

kailangan natin ang kalikasan, aba'y bakit?

isa iyang katotohanang tumagos sa puso

ng mga katotong sa klima nga'y nasisiphayo

dahil sa climate change, maraming isla'y maglalaho

balintuna, tataas ang tubig, lupa'y natuyo

walang makain kahit nagtanim na magsasaka

lalo't tumindi ang bagyo't kayraming nasalanta

pagsunog ng fossil fuel at coal ay tigilan na

sagipin ang masa mula sa nagbabagong klima

halina't ating pangalagaan ang kalikasan

huwag gawing basurahan ang dagat at lansangan

kapitalismong sanhi nito'y dapat nang palitan

at magandang bukas para sa masa'y ipaglaban

- gregoriovbituinjr.

02.15.2022

Sa pagkalagas ng pakpak

SA PAGKALAGAS NG PAKPAK

saan susuling kung ako'y nalagasan ng pakpak

at di na mabatid bakit sa putikan nasadlak

tiningnan ko ang lipunan, bakit may hinahamak

bakit dukhang kaysipag ay gumagapang sa lusak

di naman katamaran ang sanhi ng luha't dusa

bakit mahirap ang masisipag na magsasaka

na madaling araw pa nga'y nasa kabukiran na

upang tingnan ang tanim nilang alaga tuwina

walong oras sa pagtatrabaho ang manggagawa

madalas pang mag-overtime, sahod kasi'y kaybaba

ngunit bakit naghihirap ang kawal ng paggawa

binabarat kasi ang sahod nilang kaysipag nga

kapalaran nga ba iyang sanhi ng paghihirap?

ika nga ng pastor, mapapalad ang naghihirap!

populasyon ba ang sa hirap ay nagpalaganap?

mangmang ba ang dukha kaya di sila nililingap?

payo ng isang guro, pag-aralan ang lipunan

bakit laksa'y naghihirap at may ilang mayaman

ah, bakit nga ba may iskwater sa sariling bayan

pribadong pag-aari nga'y ugat ng kahirapan

magsasaka'y walang masarap na kaning masandok

dalagang bukid ay sa pagpuputa inaalok

bakit ba kayraming taong sa hirap nakalugmok

ika nga, panahon nang baligtarin ang tatsulok

lagas man ang aking pakpak, dapat pa ring kumilos

upang baguhin ang kalagayang kalunos-lunos

ngunit wala tayong maaasahang manunubos

kundi sama-samang pagkilos ng mga hikahos

sa gayon ay mapapanumbalik ang mga pakpak

muli tayong babangon mula sa pagkapahamak

upang makalipad sa himpapawid na malawak

at ang bulok na sistema'y tuluyang maibagsak

- gregoriovbituinjr.

02.12.2022

Sagipin ang daigdig

SAGIPIN ANG DAIGDIG

nasaan na ang tinig

ng panggabing kuliglig

di na sila marinig

sa aba kong daigdig

kalbo ang kabundukan

sanhi raw ay minahan

puno sa kagubatan

pinutol nang tuluyan

kaya maitatanong

ano bang nilalayon

anong isinusulong

kung masa'y nilalamon

kaygandang daigdigan

ay ginawang gatasan

bakit ba kalikasan

ay nilalapastangan

na sa ngalan ng tubo

nitong poong hunyango

wawasakin ang mundo

para sa pera't luho

dapat daw pagtubuan

ang mga kagubatan

buhay ng kalikasan

ay pagkakaperahan

hangga't kapitalismo

ang sistema sa mundo

ay lalamunin tayo

hanggang sa mga apo

pakinggan n'yo ang tinig

tayo'y magkapitbisig

sagipin ang daigdig

na puno ng pag-ibig

- gregoriovbituinjr.

02.11.2022

Naiibang paso

NAIIBANG PASO

balutan ng sauce ng ispagheti'y nagamit naman

nilagyan ng lupa, binhi'y binaon, pinagtamnan

ang munggong aking itinanim ay nagsilaguan

nagamit din ang plastik, ngunit di sa basurahan

minsan, dapat ding mag-inisyatiba ng ganito

lalo't nagkalat ang plastik na binasura ninyo

lalo't naglipana na ang microplastic sa mundo

lalo't naglutangan ang upos sa dagat, ay naku!

dahil nasa sementadong lungsod ako naroon

ang mga plastik na bote't lalagyan ay tinipon

bumili ng lupa't inilagay sa plastik iyon

binhi'y binaon, diniligan, lumago paglaon

wala mang lupa sa lungsod, nais naming magtanim

upang makapagpalago ng aming makakain

ito'y isang pamamaraan din ng urban farming

natutunan nang pandemya'y nanalasa sa atin

- gregoriovbituinjr.

02.05.2022

* itinanim ng makatang gala sa opisina ng mga manggagawa sa Lungsod ng Pasig

Sabi ng lola

SABI NG LOLA

sabi ng lola, pangalagaan ang kalikasan

dahil binibigay nito'y buhay sa santinakpan

tulad ng paglitaw ng ulan, ng araw at buwan

tulad ng hamog at ng simoy ng hanging amihan

sabi ng lola, sa paligid ay huwag pabaya

malaking bagay ang punong pananggalang sa baha

kaya kung puputulin ito'y daranas ng sigwa

tara, magtanim ng puno nang tayo'y may mapala

sabi pa ng lola, pabago-bago na ang klima

adaptasyon, mitigasyon, unawain, gawin na

paghandaan ang bagyong matindi kung manalasa

tulungan ang kapwa tao lalo na't nasalanta

sabi ng lola, huwag iwang basura'y nagkalat

nabubulok, di nabubulok, pagbukluring sukat

ang plastik at upos nga'y nagpapadumi sa dagat

ang ganitong pangyayari'y kanino isusumbat

sabi pa ng lola, tagapangalaga ang tao

ng kalikasan, ng nag-iisang tahanang mundo

huwag nating hayaang magisnan ng mga apo

ang pangit na daigdig dahil nagpabaya tayo

- gregoriovbituinjr.

02.05.2022

Ligaw na halaman

LIGAW NA HALAMAN

tumutubo rin kahit saan

ang mga ligaw na halaman

di lang sa mga kagubatan

kahit sa sementadong daan

nasa kanal pa nga ang isa

sa nadaanan kong kalsada

minasdan ko't kinodakan pa

talagang nakahahalina

siya man ay halamang ligaw

nabuhay siya't di pumanaw

binhi'y lumalago't may araw

alay ay magandang pananaw

sa atin, ibig ipabatid

na talagang di nalilingid

na siya'y nabuhay, kapatid

at sa dilim ay di nabulid

kaya ngayon ay naninilay

sa mundong may mabuting pakay

sementadong lungsod mang tunay

solo man ay kayang mabuhay

- gregoriovbituinjr.

02.03.2022

Basura

BASURA

nasaan ang trak ng basura, ang matatanong mo

pag sa mayor na lansangan, basura'y bulto-bulto

ano bang oras daraan upang hakutin ito

wala lang, nadaanan lang, nagtatanong lang ako

sadya ngang masakit na tunay sa mata ng madla

ang mga basurang nakatambak, saan man mula

buti't di nangangamoy at balot na balot pa nga

habang nangangalkal ng basura'y naroong sadya

naghahanap ng maibebenta nang may makain

bote, lata, anumang pag binenta'y salapi rin

sa hirap ng buhay, gutom ba'y kaya pang tiisin

pag pagpag natsambahan ay agad bang kakainin

kung sakaling dumating na yaong trak ng basura

sa takdang oras, aba'y malinis na ang bangketa

iyon ba'y sapat na't makadarama na ng saya

sana'y palaging gayon, walang kalat sa kalsada

sa basurang plastik ang daigdig na'y nalulunod

mga batas sa kalikasan pa ba'y nasusunod

isipin ang basura't mundo, kayod man ng kayod

pagkat malinis na paligid ay nakalulugod

- gregoriovbituinjr.

02.02.2022

Kaplastikan

KAPLASTIKAN

"A single piece of plastic can kill sea turtles. 

WE ARE SORRY. NEVER AGAIN."

- ayon sa isang billboard advertisement

nabasa ko sa kartelera o billboard ang ulat

na sadyang nakakabahala ang balitang sukat

di ko sukat akalain yaong nakagugulat

na sa kagagawan ng tao'y nangyari ang lahat

balita iyong pag nabasa mo'y kahindik-hindik

namatay ang pawikan nang makakain ng plastik

dahil sa ating basura, mata nito'y tumirik

akala'y pagkain ang plastik, lagim na'y nahasik

umiiral sa lipunan ay pawang kaplastikan

sapagkat paligid ay ginagawang basurahan

sa tahanan, labas ng bahay, opis, karagatan

tuluyan nang napariwara ang kapaligiran

lumahok ako noon sa paggawa ng ekobrik

bilang aking tugon sa mga binasurang plastik

sa laot ay laksang upos, prinoyekto'y yosibrik

mga proyektong pakiramdam ko'y kasabik-sabik

na sa kalikasan, dama mo'y nakakatulong ka

upang maibsan ang plastik at upos na basura

na kahit mag-isa lang ay may ginagawa pala

paano pa kung taumbayan ang magtulungan na

- gregoriovbituinjr.

01.31.2022

* litratong kuha ng makatang gala habang nakasakay sa isang bus carousel

Isang hapon

ISANG HAPON

kalangitan ay kaylinaw

kita mong bughaw na bughaw

tila iyong natatanaw

ang kahalagahang litaw

may kabutihan ang tao

kahit pulos sakripisyo

na daanan man ng bagyo

di bibitaw sa prinsipyo

kayputi ng alapaap

tila ba dangal ay ganap

buhay man ay naghihirap

may kasama sa pangarap

marapat ay ating gawin

halina't tayo'y maghain

ng masarap na layunin

at bagong mundo'y buuin

di tayo dapat mabaon

sa mabigat na kahapon

dalhin nating mahinahon

ang nagniningas mang layon

- gregoriovbituinjr.

01.30.2022

Puno

PUNO

kailangan nating pinuno'y sa puno'y may puso

na naiisip ding ang puno'y di dapat maglaho

na dapat mga ito'y nakatanim, nakatayo

upang bundok at gubat ay di makalbo't gumuho

halina't tamasahin ang kanyang lilim at lihim

lalo't puno'y nagbibigay ng bungang makakain

nagbibigay rin ng sariwang hangin at oxygen

pananggalang sa baha, tubig nito'y sisipsipin

di ba'y kaysaya ng daigdig na maraming puno

kaysa lupaing walang puno't tila ba naglaho

matiwasay ang bansang may makataong pinuno

na prinsipyo'y makamasa't di alipin ng tubo

tara, sa maraming dako puno'y itanim natin

upang pag-iinit lalo ng mundo'y apulahin

mga kagubatan ay protektahan, palaguin

upang buhay at daigdig ay tuluyang sagipin

- gregoriovbituinjr.

01.29.2022

Ang Klima, ang COP 26 at ang Reforestasyon

ANG KLIMA, ANG COP 26 AT ANG REFORESTASYON

Saliksik, sanaysay at tula ni Gregorio V. Bituin Jr.

"Halina't magtanim tayo ng puno." Matagal ko nang naririnig ito. Noong nasa kolehiyo pa ako'y may nagyayaya nang mag-tree planting kami. Pag umuuwi ako ng lalawigan ay kayraming puno sa tabing bahay. Subalit maraming isyu ang kaakibat ng mga punong ito, tulad ng isyu ng illegal logging na nagdulot ng pagkaputol ng mga puno.

Sa Two Towers ng Lord of the Ring series ay nagwala at lumaban ang mga puno nang makita nilang pinagpuputol ang mga kapwa nila puno. Ang eksenang ito sa Lord of the Rings ay klasiko at kinagiliwan ng mga environmentalist.

At ngayon ay naging usap-usapan ang mga puno, lalo na ang reporestasyon, sa gitna ng mga pandaigdigang talakayan, tulad ng COP 26 o 26th Conference of Parties on Climate Change.

Ayon sa website ng International Union for Conservation of Nature (IUCN), na may 1,400 kasaping samahan at may input ng mahigit 18,000 eksperto: "Binibigyang-diin ng Glasgow COP26 Declaration on Forests and Land use, na inendorso ng 141 na bansa, ang pangangailangan para sa mga pagbabagong hakbang upang dalhin ang mundo sa isang napapanatili at nakakaangkop na landas sa paggamit ng lupa - hindi mapaghihiwalay na pinagbubuklod ang mga kagubatan at nilulutas ang pagbabago ng klima. (The Glasgow COP26 Declaration on Forests and Land use, endorsed by 141 countries, stresses the need for transformative steps to move the world onto a sustainable and resilient land-use path – inextricably tying forests and the fight against climate change.)

Mayroon na ring tinatawag na Glasgow COP26 Declaration on Forest and Land Use, kung saan ang mga lider mula sa 141 bansa na nagtayang itigil at bawiin ang pagkawala ng kagubatan at pagkasira ng lupa sa pagsapit ng 2030 sa pamamagitan ng pagpapalakas ng kanilang mga pagsisikap na pangalagaan at ibalik ang mga kagubatan at iba pang ekosistemang terestiyal at pabilisin ang kanilang pagpapanumbalik.

Ang mahalaga pa, muling pinagtibay ng nasabing Deklarasyon ang isang agaran at pinataas na pinansiyal na pagtataya para sa mga kagubatan na nakita sa ilang mga pinansyal na anunsyo na ginawa noong COP26 na nagkakahalaga ng $19 bilyon sa pampubliko at pribadong pondo, tulad ng sa Congo Basin, kasama ng mga katutubo. at mga lokal na komunidad, sa mga lugar ng kagubatan, agrikultura at kalakalan ng kalakal, na nakatuon sa mga regenerative na sistema ng pagkain, at sa pamamagitan ng Just Rural Transition, bukod sa marami pang iba.

Sa BBC News, ang balita'y pinamagatang "COP26: World leaders promise to end deforestation by 2030". Aba, maganda ito kung gayon. Nangako rin ang mga pamahalaan ng 28 bansa na alisin ang deporestasyon sa pandaigdigang kalakalan ng pagkain at iba pang produktong pang-agrikultura tulad ng palm oil, soya at cocoa. Ang mga industriyang ito ay nagtutulak sa pagkawala ng kagubatan sa pamamagitan ng pagputol ng mga puno upang magkaroon ng espasyo para sa mga hayop na manginain ng mga hayop o mga pananim na lumago.

Mahigit sa 30 sa mga pinakamalaking kumpanya sa pananalapi sa mundo - kabilang ang Aviva, Schroders at Axa - ay nangako rin na tatapusin ang pamumuhunan sa mga aktibidad na nauugnay sa deporestasyon. At isang £1.1bn na pondo ang itatatag upang protektahan ang pangalawang pinakamalaking tropikal na rainforest sa mundo - sa Congo Basin.

Ayon naman sa ulat ng World Resources Institute, pinagtibay ng mga bansang lumagda sa Glasgow Declaration ang kahalagahan ng lahat ng kagubatan sa paglilimita sa global warming sa 1.5 degrees C (2.7 degrees F), pag-angkop sa mga epekto ng pagbabago ng klima, at pagpapanatili ng malusog na mga serbisyo sa ecosystem. Sumang-ayon sila na sama-samang "itigil at baligtarin ang pagkawala ng kagubatan at pagkasira ng lupain sa 2030 habang naghahatid ng napapanatiling pag-unlad at nagsusulong ng isang inklusibong pagbabago sa kanayunan," nang hindi sinasabi nang eksakto kung ano ang kanilang gagawin upang makamit ang layuning ito.

Sana nga'y matupad na ang mga ito, ang muling pagbuhay sa mga kagubatan, at huwag ituring na business-as-usual lamang ang mga ito, na laway lang ito, kundi gawin talaga ang kanilang mga pangakong ito para sa ikabubuti ng klima at ng sangkatauhan.

Nakagagalak ang mga iminungkahing plano upang limitahan ang deporestasyon, partikular ang laki ng pagpopondo, at ang mga pangunahing bansa na sumusuporta sa pangako. Maganda ring tingnan ang pagpapalakas sa papel ng mga katutubo sa pagprotekta sa kagubatan. Ipinakita ng mga pag-aaral na ang pagprotekta sa mga karapatan ng mga katutubong pamayanan ay isa sa mga pinakamahusay na paraan ng pagliligtas sa kagubatan.

ANG KAGUBATAN AT ANG KLIMA

malaki pala ang papel ng mga kagubatan

upang pag-init ng mundo'y talagang malabanan

lalo't nagkaisa ang mga bansa at samahan

na nagsitaya sa pandaigdigang talakayan

nang klima'y di tuluyang mag-init, sila'y nangako

ng reporestasyon, maraming bansa'y nagkasundo  

kinilala rin ang papel ng mga katutubo

na gubat ay protektahan, di tuluyang maglaho

marami ring nangakong popondohan ang proyekto

subalit utang ba ito, anong klase ang pondo

ang mundo'y winawasak na nga ng kapitalismo

sana mga plano'y may bahid ng pagpakatao

tutulong ako upang mga puno'y maitanim

pag-iinit pang lalo ng mundo'y di na maatim

pag lumampas na sa 1.5. karima-rimarim

ang sasapitin, ang point-of-no-return na'y kaylagim

tara, sa pagtatanim ng puno tayo'y magtulong

upang buhayin muli ang kagubatang karugtong

ng ating buhay at hininga, ang plano'y isulong

upang mundo'y buhayin, di magmistulang kabaong

- gregoriovbituinjr.

01.28.2022

Mga pinaghalawan: 

litrato mula sa google

https://news.mongabay.com/2021/11/cop26-work-with-nature-in-forest-restoration-says-respected-journalist/

https://www.weforum.org/agenda/2021/11/3-reasons-why-forests-must-play-a-leading-role-at-cop26/

https://insideclimatenews.org/news/09112021/cop26-forests-climate-change/

https://www.reforestaction.com/en/blog/cop-26-forestry-issues-heart-climate-discussions

https://www.bbc.com/news/science-environment-59088498

https://www.iucn.org/news/forests/202112/what-cop26-does-forests-and-what-look-2022

https://www.wri.org/insights/what-cop26-means-forests-climate

Painting

PAINTING

pinagmasdan ko ang painting ng buong kalunsuran

nakakapangamba ang polusyon sa mamamayan

buti kung ito'y maging luntiang kapaligiran

ngunit ang tanong ay paano ito sisimulan

mahangin, sariwa ang hangin sa tuktok na iyon

dahil may bahagi ng lungsod na mapuno roon

kung may disiplina sa basura't sasakyan ngayon

makakaalpas sa usok na dulot ay polusyon

titigan at pagnilayan ang litrato sa kwadro

painting ba iyong larawan ng ating pagkatao

pagkat ang bumubuo ng lungsod ay tao, tayo

kaya dapat lang alagaan ang tahanang mundo

mapapangalagaan lang ito kung may pag-ibig

sa kapwa, sa kauri, sangkatauhan, daigdig

tara, tayo'y magkaisangdiwa't magkapitbisig

at palitan ang sistemang nagdulot ng ligalig

- gregoriovbituinjr.

01.25.2022

* litratong kuha ng makatang gala sa isang napuntahang gusali

Double meaning

DOUBLE MEANING

sa palengke'y may pinaskil man din

para sa mamimiling parating

double meaning pag iyong basahin

depende paano mo bigkasin

pag mabilis ang bigkas, diyahe

magpatuli muna, tila sabi

tuli lang ang pupuntang palengke

nakakatuwa naman ang siste

kung mabagal ang bigkas, ecobag

ang iyong gamitin, di plastic bag

sa madaling sabi o pahayag

bawal ang plastik, huwag lalabag

natuwa ako't nilitratuhan

ang paskil sa aking napuntahan

nagmistula mang katatawanan

ay tulong na sa kapaligiran

- gregoriovbituinjr.

01.24.2022

* litratong kuha ng makatang gala sa loob ng palengke sa Pasig, kung saan nakasulat sa isang paskil: "Bawal supot dito"

Respeto

RESPETO

sa C.R.: "as courtesy to the next customer, please flush"

ah, kailangan pa ba ng ganitong patalastas

matapos na jumingle o magbawas sa kasilyas

walang disiplina't may abiso bago lumabas?

mapalot pag iniwang di nai-flush ng burara

mapanghi ang sasalubong, ay, nakakatulala 

"courtesy to next customer", madaling maunawa

may paggalang sa susunod na gagamit, sa madla

C.R. dapat malinis para sa mga kostumer

nilikha upang tao'y di na jumingle sa pader

upang di umihi o magbawas somewhere, anywhere

pumapalot ang inihian kung wala tayong care

madali namang ating sarili'y disiplinahin

nang di mandiri ang susunod kung ito'y gamitin

di ba't kayganda kung C.R. ay anong linis man din

kaysarap ng pakiramdam sa puso't diwang angkin

- gregoriovbituinjr.

01.24.2022

Ang ibon at ang pusa: Buhay ba o patay?

ANG IBON AT ANG PUSA: BUHAY BA O PATAY?

Maikling sanaysay at tula ni Gregorio V. Bituin Jr.

Dalawang anekdota ang tila magkapareho. Ang isa'y tungkol sa pilosopiya at ang isa'y tungkol sa physics. Ang isa'y tungkol sa ibon at ang isa'y tungkol sa pusa. Animo'y pinahuhulaan sa atin kung ang mga ito ba'y buhay o patay?

May isa raw batang nakahuli ng ibon at pinahulaan niya sa kanyang lolo kung ang ibon bang nasa kamay niya't itinago sa kanyang likod ay buhay ba o patay? Nababatid ng kanyang lolo na pag sinabing buhay ay kanya itong pipisilin upang mamatay at kung patay naman ay pakakawalan niya ang ibon. Kaya ang sagot ng kanyang lolo ay ito: "Ang buhay ng ibon ay nasa iyong kamay."

Mas mahirap namang unawain ang naisip hinggil sa pusa ng physicist na si Erwin Schrodinger kung hindi talaga pag-aaralan. Sa haka-hakang eksperimento ni Schrodinger, na kaibigan ni Albert Einstein, naglagay ka ng pusa sa isang kahon na may kaunting radioactive substance. Kapag nabulok ang radioactive substance, nagti-trigger ito ng Geiger counter na nagiging sanhi ng paglabas ng lason o pagsabog na pumapatay sa pusa. Ngayon, ang pagkabulok ng radioactive substance ay pinamamahalaan ng mga batas ng quantum mechanics. Nangangahulugan ito na ang atom ay nagsisimula sa isang pinagsamang estado ng "pagpunta sa pagkabulok" at "hindi pagpunta sa pagkabulok". Kung ilalapat natin ang ideya na hinihimok ng tagamasid sa kasong ito, walang naroroon na may malay na tagamasid (lahat ay nasa isang selyadong kahon), kaya ang buong sistema ay nananatili bilang kumbinasyon ng dalawang posibilidad. Ang pusa ay  patay o maaaring buhay sa parehong oras. Dahil ang pagkakaroon ng isang pusa na parehong patay at buhay sa parehong oras ay hindi totoo at hindi nangyayari sa totoong mundo, pinapakita rito na ang pagbagsak ng wavefunction ay hindi lamang hinihimok ng mga may nakakaunawang tagamasid.

Nakita ni Einstein ang parehong problema sa ideyang hinimok ng tagamasid at binati si Schrodinger para sa kanyang matalinong paglalarawan, na nagsasabing, "gayunpaman, ang interpretasyong ito'y matikas na pinabulaanan ng iyong sistema ng radioactive atom + Geiger counter + amplifier + charge ng gun powder + pusa sa isang kahon, kung saan ang psi-function ng sistemang naglalaman ng pusa na parehong buhay at pinasabog ng pira-piraso. Ang kalagayan ba ng pusa ay malilikha lamang kapag ang isang physicist ay nag-imbestiga sa sitwasyon sa ilang takdang oras?"

Buhay ba o patay ang ibon sa kamay ng bata? Buhay nga ba o patay ang pusa sa kahon? Ang una'y nakasalalay sa kamay ng bata. Habang ang ikalawa'y nasa pagkaunawa sa pisikang mahiwaga, lalo na ang paglalarawan sa quantum, lalo na ang quantum physics at quantum mechanics. Ang quantum ay ang salitang Latin para sa amount (halaga, bilang) na sa modernong pag-unawa ay nangangahulugang ang pinakamaliit na posibleng yunit ng anumang pisikal na katangian, tulad ng enerhiya o bagay.

Dahil sa mga kwento, kaganapan, teorya at paliwanag na ito'y nais kong magbasa pa't aralin ang liknayan o physics, tulad ng pagkahumaling ko sa paborito kong paksang sipnayan o matematika.

BUHAY O PATAY: ANG IBON AT ANG PUSA

itinago ng pilyong bata ang ibon sa kamay

tinanong ang lolo kung ibon ba'y patay o buhay

ang sagot ng matanda'y talagang napakahusay:

"ang buhay ng ibon ay nasa iyong mga kamay"

isang haka-hakang eksperimentasyon sa pusa

upang ipaliwanag ang quantum physics sa madla

physicist na kaibigan ni Einstein ang gumawa

si Erwin Schrodinger nga noon ay nagsuring diwa

naglagay ka sa kahon ng isang pusang nalingap

kung ang kahong iyon ay may radyoaktibong sangkap

pag ito'y nabulok, tiyak sasabog itong ganap

pusa sa kahon ba'y mamamatay sa isang iglap

kamangha-mangha ang pilosopiya't ang pisika

na kaysarap basahin at unawain talaga

baka paliwanag sa atin ay magbigay-saya

at pag naibahagi sa kapwa'y nakatulong pa

Mga pinaghalawan:

http://lordofolympus99.blogspot.com/2013/04/book-1-mga-bagay-na-di-naman-dapat_2052.html

https://www.newscientist.com/definition/schrodingers-cat/

https://www.wtamu.edu/~cbaird/sq/2013/07/30/what-did-schrodingers-cat-experiment-prove/

* mga litrato mula sa google

Enerhiyang solar sa opisina

ENERHIYANG SOLAR SA OPISINA

naglagay ng enerhiyang solar sa opisina

kung saan mula sa araw, kuryente'y makukuha

bayad nga ba sa Meralco'y bababa ang halaga

iyon naman ang layunin, presyo'y mapababa na

kaya gayon na lamang ang saya naming totoo

sa opis na binabantayan ko't nagtatrabaho

dito sa Bukluran ng Manggagawang Pilipino

sa ikalawang palapag inilagay nga ito

sa buhay-aktibista't buhay-makakalikasan

sa simpleng pamumuhay, pakikibakang puspusan

ang solar-panel ay tulong na sa kapaligiran

lalo sa nais itayong makataong lipunan

pasalamat sa Philippine Movement for Climate Justice

sa kanilang tulong upang solar ay maikabit

mula sa mahal na kuryente'y di na magtitiis

pagtaguyod ng solar energy'y ating ihirit

- gregoriovbituinjr.

01.21.2022

* litratong kuha ng makatang gala sa opening ng solar panel sa tanggapan ng BMP sa Pasig, 11.27.2021

* kasama sa litrato sina Ka Leody de Guzman, chairman ng BMP at tumatakbong Pangulo sa Halalan 2022, si Ka Luke Espiritu, president ng BMP at tumatakbong Senador sa Halalan 2022, Kapitan Bebot Guevara ng Barangay Palatiw, Lungsod ng Pasig, at Konsehal Quin Cruz, Lungsod ng Pasig

Sa paglalakad

SA PAGLALAKAD

sa anumang iyong tatahakin

ang sarili'y pakaingatan din

panganib man ang iyong suungin

at kayhaba man ng lalakarin

may kasabihang namumukadkad

yaong matulin daw kung lumakad

pag may bubog, matitibò agad

baka madapa't nguso'y sumadsad

lalo't mapagnilay na tulad ko

naiisip ay kung ano-ano

kumakatha pala ng seryoso

buti't di nababangga ng awto

mag-ingat pa rin kahit magnilay

bagamat may magandang kasabay

mag-ingat kahit di mapalagay

akibat mo man ay dusa't lumbay

humahakbang mang maraming ekis

sa buhay na itong nagtitiis

mabuti nang isip ay malinis

nang paa'y di madulas sa batis

- gregoriovbituinjr.

01.20.2022

Payo sa sarili

PAYO SA SARILI

humahakbang papalayo

saan kaya patutungo

dukha man at walang luho

ay huwag kang masiphayo

puno'y inaalagaan

ng mabuting kalikasan

arugain natin naman

ang ating kapaligiran

saan man tayo magpunta

ay isiping mahalaga

magpakatao tuwina

alalahanin ang kapwa

walang pag-aatubili

na huwag maisantabi

ang mga gawang mabuti

sa kapwa, di pangsarili

- gregoriovbituinjr.

01.17.2022

Sigwa

SIGWA

di ako lumaki sa isang probinsyang may ilog

kundi sa binabahang lungsod, baka ka lumubog

ilang beses akong sa baha lumusong, nahulog

noong nasa Sampaloc pa buhay ko'y umiinog

kaya pag napapauwi sa probinsya ni ama

ay magpapasama sa ilog at maliligo na

sasakay pa ng kalabaw, tatawid ng sabana

ganoon ang kabataan kong sadyang anong saya

noong maghayskul ay dumadaan sa tabing ilog

nagkolehiyo sa paaralan sa tabing ilog

noong magtrabaho'y nangupahan sa tabing ilog

tila baga buhay ko noon ay sa tabing ilog

wala na sa tabing ilog nang ako na'y tumanda

subalit nakaharap naman ang maraming sigwa

tulad noong kabataan kong laging nagbabaha

sa danas na iyon, natuto akong maging handa

inunawa ang panahon, ang klimang nagbabago

at sa kampanyang Climate Justice ay sumama ako

nagbabakasakaling makatulong naman dito

sa pagpapaunawa sa kalagayan ng mundo

- gregoriovbituinjr.

01.16.2022

Social distancing pa rin

SOCIAL DISTANCING PA RIN

dalawang taon na tayong nagso-social distancing

pandemya'y dalawang taon na ring nakakapraning

isang metro ang pagitan sakaling may bibilhin

sa botika, sa palengke, sa grocery, sa canteen

naging bahagi na ng araw-araw nating buhay

kasama ng facemask na dapat suot nati't taglay

dalawang taon, kayrami nang nabago't namatay

samutsaring mga virus na ang nananalakay

subalit nakukuha pa rin nating makangiti

sa kabila ng marami sa atin ang nasawi

kaysa damhin lagi ang sakit at napapangiwi

kundi ituloy ang buhay na dama man ay hapdi

kaytitindi na ng nagsulputang variant ng virus

alpha, beta, delta, omicron, tila nang-uubos

apektado ang buhay, nagiging kalunos-lunos

datapwat tuloy pa rin ang buhay, nakakaraos

gayunman, huwag magkampante, mag-social distancing,

mag-facemask, mag-alcohol, at huwag basta babahin

simpleng mga protocol itong kaya nating sundin

pagbabakasakaling pandemya'y malampasan din

- gregoriovbituinjr.

01.12.2022

Exchange gift

EXCHANGE GIFT

katatapos lamang ng masigabong pagdiriwang

bawat isa sa kanila'y may pangregalo naman

ano kayang matatanggap mula sa kapalitan

sana'y bagay naman sa iyo't iyong magustuhan

hanggang isang larawan ang nakapukaw sa isip

na pag pinagmasdan mo'y iyo agad malilirip

inaalay ng puno'y anong gandang halukipkip

habang ang tao'y kasamaang walang kahulilip

mabuti pa ang isa'y bunga ng kanyang paggawa

habang ang isa naman ay palakol na hinasa

hanggang sa pagdiriwang ba naman ay may kuhila

parang tunggaliang kapitalista't manggagawa

bakit puputlin ang punong nagbibigay ng prutas

kundi upang tumubong limpak-limpak ang pangahas

nais laging manlamang, sa kapwa'y di pumarehas

ah, paano ba kakamtin ang makataong landas

maiiwasan ba natin ang mga tusong imbi

na nais kumita ng milyon, perang anong laki

kung magbigayan sana'y para sa ikabubuti

ng kapwa, tanda ng pagkatao, di pangsarili

- gregoriovbituinjr.

01.11.2022

* litrato mula sa google

Paskil

PASKIL

kailangan pa tayong paalalahanan minsan

kundi man madalas dahil iyon ang kailangan

lalo't wala tayo sa ating sariling tahanan

tapon dito, tapon doon, tapon kung saan-saan

kaya kailangan pang maglagay ng simpleng paskil

madalas daw wala sa sarili, tila inutil

nagtatapon kung saan-saan, nakapanggigigil

kaya nagpaalala upang ito na'y matigil

Please read: Basahin ang pakiusap sa mamamayan

lalo na sa gumagamit ng kanilang kainan

payak lang: Pakitapon ang kalat sa basurahan!

Clean as you go! Kung may kalat ay may pagtatapunan

buti na lang, may basurahan, paano kung wala

ang sariling basura'y ayaw ibulsa ng madla

sa natapos gamitin ay nandidiri nang sadya

ito man ay ketsap, plastik, o sa tisyu dumura

kolektibong kaugnayan, nag-iisang daigdig

pumapangit na kalikasan, sinong mauusig

sa wasak na kapaligiran, sinong nalulupig

sa pagpabuti ng mundo, tayo'y magkapitbisig

- gregoriovbituinjr.

01.10.2022

* nilitratuhan ng makatang gala ang paskil sa lamesa ng isang pamilihan

Bawal dumura sa basurahan

BAWAL DUMURA SA BASURAHAN

paalala yaon bagamat nakakairita

payak na abiso subalit nakakataranta

bawal dumura sa basurahan, ang paalala

nakakadiri kung sa basurahan dudura ka

maghahanap ka pa ba ng kubeta o lababo

kung malayo pa iyon sa kinaroroonan mo

upang makadura lang ay lalakad at tatakbo

saan dudura, lilinga doon, lilinga dito

sinong pipigil na dumura ka sa basurahan

kung kailangan mo nang ilabas sa lalamunan

ang plemang idadahak, ay, nakakadiri naman

mabuti nga't sa basurahan, di kung saan-saan

na sa nag-aayos ng basura'y kadiri iyon

lalo't di mo sila sinuswelduhan sa pagtapon

may dignidad din sila, dapat respetuhin iyon

kahit basurero man ang napasukang propesyon

wala ka pang dalang tissue, doon sana dumahak

kung may sakit ka, kapwa'y di mahawa't mapahamak

tipunin sa isang plastik, sa bag muna iimbak

saka itapon sa basurahan, payo ko'y payak

tawag na ng kalikasan ang bigla mong pagdura

uhog man o plemang nais mong agad na mawala

kaysa nasa lalamunan at malunok mong bigla

kadiri nga lang pag sa basurahan idinura

- gregoriovbituinjr.

01.07.2022

* paskil na nakita sa loob ng isang mall

Puso

PUSO

nadaanan ko s    a tindahan ng mga bulaklak

ang isang halamang anyong puso, nakagagalak

magandang tanawin sa mga naroong pinitak

ngayon lang nakita iyon, kaya ako'y nagkodak

lalo pa't nalalapit na ang Pebrero Katorse

ang Araw ng mga Puso, handog at pasakalye

habang malayo pa ang Setyembre Bente Nuwebe

na World Heart Day naman, alagaan ang pusong ire

kasama si misis nang makita'y halamang puso

sa mismong kaarawan niya habang sinusuyo

kaysarap masdan ng pusong tanim, nararahuyo

upang itanim din namin ito kahit sa paso

na araw-araw dapat lagi itong dinidilig

upang tuluyang mapalago ang iwing pag-ibig

katapatan ng pagmamahal sa bawat pagniig

at sa anumang paninibugho'y di palulupig

- gregoriovbituinjr.

01.07.2022

407

407

kahindik-hindik na bilang ang doon naiulat

na animo'y istatistika lang na sumambulat

kung di isiping buhay ng tao'y nawalang sukat

numero lang ba iyan o tao, nakagugulat

sinalanta ng bagyong Odette ay di matingkala

lalo't bata't matatanda'y dinaluhong ng sigwa

apatnaraan at pitong katao na'y nawala

may pitumpu't walong buhay pang hinahanap sadya

nagbabagong klima ba'y paano uunawain

kung nanalasang sigwa'y anong tinding kaharapin

sapat bang fossil fuel at plantang coal ay sisihin

at ipanawagang ang mga ito'y patigilin

nag-usap-usap ang mga bansa hinggil sa klima

bago pa ang bagyong Odette sa bansa'y manalasa

emisyon ng bawat bansa'y dapat mabawasan na

susunod kaya ang mga bansang kapitalista

sa nasalanta ng bagyo, sinong dapat masingil

sinong mananagot sa mga buhay na nakitil

o walang masisisi, kalikasan ang sumiil

o may dapat singilin, ang kapitalismong taksil

- gregoriovbituinjr.

01.05.2022

* datos mula sa pahayagang Abante Tonite, Enero 5, 2022, pahina 2

Bawal magyosi

BAWAL MAGYOSI

"Saan ang smoking area n'yo dito?" kanyang tanong

"Doon ho! Mga limang milya mula dito!" tugon

sa kanya ng manang, gayong magpapaputok doon

upang salubungin ang palapit na Bagong Taon

kaygandang bungad, bawal doon ang manigarilyo

kung nais mong magyosi, limang milya'y lakarin mo

tila ba environmentalist ang manang na ito

kapuri-puri rin ang komiks sa mensahe nito

paano kung may yosi'y may labintador na tangan

kunwa'y magyoyosi, paputok pala'y sisindihan

baka makadisgrasya pa't daliri'y maputukan

mabuti na lang at alisto ang matandang manang

nawa'y alagaan pa rin ang kalikasan natin

pati daliri ng mga bata'y alagaan din

pag nawalan ng daliri'y habambuhay dadalhin

ng maputukan, pagsisisi'y nasa huli man din

- gregoriovbituinjr.

12.31.2021

* litrato mula sa pahayagang tabloid na Pilipino Star Ngayon, 12.31.2021, pahina 10.

Mensahe sa payong

MENSAHE SA PAYONG

napakainit ng panahon, dama'y alinsangan

sa isang mapagpalayang pagkilos sa Diliman

nang matanaw ko ang nakapayong na mga manang

kayganda ng tatak sa payong at nilitratuhan

panawagan iyong sa aking puso'y ibinulong

nang sa rali't mainit na semento'y nakatuntong

sa tumitinding klima'y saan ba tayo hahantong

na kung di malutas, danasin ay kutya't linggatong

Araw ng Karapatang Pantao noong magrali

habang mga lider-masa'y nagbigay ng mensahe

na huwag ipanalo ang mga tusong buwitre

at buwagin na ang mga political dynasty

gayunman, mensahe sa payong ang agad nakita

ngayon, nanalasang Odette ay nararamdaman pa

ng mga tao't maraming lugar na sinalanta

anong tindi bagamat di sintindi ng Yolanda

mensahe yaon nang buhay ay di basta mapatid

upang tao'y di masadlak sa kumunoy na hatid

mahalagang mensaheng marapat nating mabatid

upang sa pusikit na gabi'y di tayo mabulid

- gregoriovbituinjr.

12.31.2021

* litratong kuha ng makatang gala sa rali noong 12.10.2021, Pandaigdigang Araw ng Karapatang Pantao

* nakatatak sa payong ay "Climate Justice Now" na nilagdaan ng APMDD (Asian People's Movement on Debt and Development)

Haka, Agos, Layag

BUKREBYU: TATLONG AKLAT NG SALIN NG MGA KWENTONG EUROPEANO

Tatlong aklat ng salin ng mga kwentong Europeano ang aking nabili nitong Disyembre. Ang una'y ang HAKA, European Speculative Fiction in Filipino na nabili ko noong Disyembre 11, 2021 sa Solidaridad Bookshop sa P. Faura St., sa Ermita, Maynila. Naisipan kong balikan ang dalawa pa upang makumpleto ang tatlong aklat ng salin. Kaya bumalik ako ng Disyembre 14, 2021 sa nasabing tindahan ng aklat upang bilhin ang AGOS, Modern European Writers in Filipino (na marahil dapat ay Modern European Writings in Filipino), at ang LAYAG, European Classics in Filipino.

Nang makita kong nasa wikang Filipino ang mga kwentong banyagang ito ay agad akong nagkainteres kaya nang magkapera'y aking binili dahil bihira lang ang mga ganitong aklat na wala sa iba pang bookstore. Kumbaga, pampanitikan na, nasa sariling wika pa. Kaya mas madali nang mauunawaan ang kwento. Magandang proyektong pangkultura ang pagsasalin.

Ang bawat aklat ay nagkakahalaga ng P250.00 bawat isa. Inilathala ng ANVIL Publishing at ng EUNIC (European Union National Institute of Culture) - Manila Cluster.

Ang HAKA, na may kabuuang 322 pahina, ay naglalaman ng labing-anim na kwento mula sa labingpitong manunulat; tiglalabing-apat na kwento naman ang AGOS, na may 232 pahina, at ang LAYAG, 216 pahina. Ang mga kwento sa HAKA ay isinalin nina Susana B. Borrero at Louise O. Lopez. Ang mga kwento sa AGOS ay isinalin ni Susana B. Borrero. Sa labing-apat na kwento sa LAYAG, labingdalawa ang isinalin ni Ellen Sicat, ang isa'y nina Ramon Guillermo at Sofia Guillermo, at ang isa pa'y ni Ramon C. Sunico.

Ang mga awtor sa HAKA ay sina Peter Schattschneider, Ian Watson, Hanus Seiner, Richard Ipsen, Joanna Sinisalo, Aliette de Bodard, Michalis Manolios, Peter Lengyel, Francesco Verso, Francesco Mantovani, Tais Teng, Stanilaw Lem, Pedro Cipriano, Zuzana Stozicka, Bojan, Ekselenski, Sofia Rhei, at Bertil Falk. Sa AGOS naman ay sina Alois Hotschnig, Veronika Santo, Eda Kriseova, Jaroslav Kaifar, Maritta Lintunen, Juli Zeh, Niviaq Korneliussen, Anthony Sheenard, Niccolo Ammaniti, Ubah Cristina Ali Farah, Wieslaw Mysliwski, Pavol Rankov at Nuria Barrios Fernandez. Habang sa LAYAG naman ay sina Stefan Sweig, Jaroslav Hasek, Emmanuel z Lesehradu, Karel Capek, Steen Steensen Blicher, Guy de Maupassant, Erich Kastner, Zsigmond Moricz, Luigi Pirandello, Henryk Sienkewicz, Janco Jessensky, Martin Kukucin, Ramon del Valle-Incian, at C.F.Ramuz.

Ang nagbigay ng Introduksyon sa HAKA ay ang Czech na si Julie Novakova, sa AGOS ay ang Pilipinong si Kristian Sendon Cordero, at sa LAYAG ay ang Czech na si Jaroslav Olsa Jr., sa salin ni Ellen Sicat. Ayon pa sa aklat, si Olsa, na siyang pumili ng mga kwento, ang kasalukuyang ambasador ng Czech Republic sa Pilipinas.

Sa LAYAG, dalawang nanalo ng Nobel Prize in Literature (hindi FOR Literature, batay sa aklat) ang nalathala ang kanilang kwento na isinalin ni Ellen Sicat. Ito'y ang Italyanong si Luigi Pirandello (1934 Nobel) at ang Polish na si Henryk Sienkewicz (1905 Nobel). Pitong beses naman naging nominado sa Nobel Prize in Literature subalit hindi nanalo kahit minsan ang Czech na si Karel Capek, na umano'y unang gumamit ng salitang robot sa literatura, ayon sa sci-fi author na si Isaac Asimov. 

Sa klase ng mga awtor na ito'y tiyak na dekalidad din ang mga akda nilang isinalin. Kaya nakakasabik basahin ang kanilang mga kwento.

Kaya minarapat kong bilhin at ibilang sa munti kong aklatan bilang mga collectors' item ang tatlong mahahalagang koleksyon ng mga kwentong ito. Upang mapayabong pa ang pagkaunawa sa ibang kultura. Upang matuto pa sa paraan ng pagkukwento nila. Upang mabigyang inspirasyon ang sariling panulat. Upang mapaunlad pa at maitaguyod ang wikang Filipino.

Kung mabibigyan ako ng pagkakataon ay nais ko ring maging bahagi sa ganitong proyektong pagsasalin at magsalin ng iba pang kwento mula sa Ingles tungo sa wikang Filipino bilang aking ambag sa pagpapayabong pa ng kultura para sa lalong pagkakaunawaan at pagkakapatiran sa daigdig. Lalo na kung may mga kwento sila tungkol sa buhay ng mga manggagawa, unyonista, at magsasaka sa kani-kanilang bansa.

HAKA, AGOS, LAYAG

sa haka ko'y naglalayag sa agos ng kawalan

yaring guniguning di madalumat ang kung saan

samutsaring kwento mula sa ibang kabihasnan

ang isinalin sa atin upang maunawaan

paano nga ba maglayag sa pag-agos ng haka

kung sakali namang walang laman yaring bituka

makakalangoy ba sakaling tumaob ang balsa

at makaahon sa mabatong alon sa umaga

nagpapatianod ang katawan sa mga agos

upang lumayo sa nakikitang kalunos-lunos

na kalagayan ng mga dalitang pawang kapos

sa pag-irog ng mahal na bayang naghihikahos

matapos ko pa kaya ang mahabang paglalayag

kung sa pagragasa ng alon ay napapapitlag

mga salita'y isinalin upang magpahayag

sa pagbubukangliwayway ay matanaw ang sinag

- gregoriovbituinjr.

12.29.2021

Ang bagyong Odette at ang Climate Change

ANG BAGYONG ODETTE AT ANG CLIMATE CHANGE

Saliksik, sanaysay at tula ni Gregorio V. Bituin Jr.

Katatapos lang nitong Disyembre ang COP 26 sa Glasgow, Poland kung saan pinag-usapan kung paano lulutasin ang epekto ng climate change o nagbabagong klima sa buong daigdig. Iyon ang ika-26 na pagpupulong ng Conference of Parties on Climate Change na nilalahukan ng mga pamahalaan ng iba't ibang bansa. Pinag-usapan kung paano mapapababa ang epekto sa atin ng nagbabagong klima.

At ngayon naman, rumagasa ang bagyong Odette (may international name na typhoon Rai) na ikinasalanta ng maraming lugar sa Kabisayaan. Isa ba itong epekto muli ng nagbabagong klima?

Ayon sa NDRRMC Situational Report No. 4 for Typhoon ODETTE (2021) noong Disyembre 18, 2021, ang sumusunod na lugar ang sinalanta ng nasabing bagyo:

Typhoon “ODETTE” Landfalls:

1:30 PM, 16 December 2021 in Siargao Island, Surigao del Norte

3:10 PM, 16 December 2021 in Cagdianao, Dinagat Islands

4:50 PM, 16 December 2021 in Liloan, Southern Leyte

5:40 PM, 16 December 2021 in Padre Burgos, Southern Leyte

6:30 PM, 16 December 2021 in Pres Carlos Garcia, Bohol

7:30 PM, 16 December 2021 in Bien Unido, Bohol

10:00 PM, 16 December 2021 in Carcar, Cebu

12:00 AM, 17 December 2021 in La Libertad, Negros Oriental

5:00 PM: 17 December 2021 in Roxas, Palawan.

Ayon pa sa NDRRMC, umabot sa 156 ang mga namatay dulot ng bagyong Odette.

Dahil sa nangyaring ito ay muling nabuhay ang panawagang Climate Justice, na madalas isigaw ng maraming aktibistang grupong makakalikasan subalit halos di naman pinakikinggan ng pamahalaan. Ayon kay Yeb Saño, Executive Director ng Greenpeace Southeast Asia: “We stand with our fellow filipinos in Negros, Leyte, Cebu, Bohol, Surigao, and all areas affected by Typhoon Odette. Even with warnings in place, the intensity and the damage brought by this typhoon was unprecedented."

"The disaster brought up our collective trauma from previous typhoons such as Sendong and Yolanda, and reminded us that these extreme weather events are now a norm as the climate crisis worsens every year."

"As we seek immediate recovery for our fellow citizens in the aftermath of Odette, we demand that our institutions see this as another wake-up call — and this time, they have to take it seriously. These typhoons will get worse, more unpredictable, and more destructive should they remain merely reactionary to the climate crisis. Support the call for the declaration of a national climate emergency. Demand climate justice, now.”

Ito naman ang panawagan ng grupong Philippine Movement for Climate Justice (PMCJ): "Now more than ever, in solidarity with the victims of Typhoon Odette, PMCJ demands that the government immediately release the calamity  and discretionary funds for the immediate relief and recovery work specifically in severely devastated areas and not wait for loans and foreign aid to trickle in."

Maraming nagugutom. Walang tubig. Walang kuryente. Maraming nasirang bahay. Maraming tumigil sa trabaho. Apektado ang buhay ng mga nasalanta. Mayaman man o mahirap, lahat ay tinamaan ng unos. Humigit-kumulang dalawang milyong katao ang apektado. Ayon sa Department of Social Welfare and Development (DSWD), "A total of 452,307 families or 1,805,005 persons were affected by Typhoon “ODETTE” in 3,286 Barangays in Regions V, VI, VII, VIII, IX, X, XI, MIMAROPA, and Caraga."

Samutsaring grupo ang nagsasagawa ng tulong para sa milyon-milyong apektado ng bagyong Odette. Subalit hindi sapat ang ayudang pagkain kundi ang panawagang Climate Justice. Ibig sabihin, dapat matugunan ang suliranin sa nagbabagong klima, tulad ng madalas pag-usapan sa mga pulong ng COP taun-taon. Subalit sana'y hindi lang hanggang laway kundi tumugon talaga ang mga bansa sa pagbabawas ng kanilang emisyon upang matugunan at malutas ang patuloy na pag-iinit ng mundo dulot ng pagsusunog ng mga fossil fuel at mga plangtang coal.

Nag-uusap-usap ang mga pamahalaan, subalit kung hindi nila ito malutas sa itaas, dapat ay makatulong din tayong nasa ibaba upang hindi mahuli ang lahat. Tulad ng pagpapaunawa sa mga manggagawa't maralita ng kahalagahan ng usaping ito para sa kinabukasan ng higit na nakararami.

ANG BAGYONG ODETTE

tumitindi ang bawat agam-agam na dinulot

ng nanalantang unos na sumakbibi ng takot

sa mga nawalan ng bahay at buhay, kaylungkot

animo bawat sikdo niring hininga'y bantulot

di ko man nakita'y tinuran ng mga balita

ang kalunos-lunos na dulot ng unos sa bansa

ah, ilang tahanan at minamahal ang nawala

dahil sa nagbabagong klima't nanalasang sigwa

di maiwasang climate change ay muling pag-usapan

parang Ondoy na nagpalubog sa Kamaynilaan 

parang Yolandang pumaslang ng libong kababayan

ngayon, Odette na nanalasa sa Kabisayaan

ano't kaytindi ng epekto ng climate change doon

na nagdulot ng pangamba sa kabataan ngayon

ano na kayang kinabukasan sila mayroon

kung di kikilos ang kasalukuyang henerasyon

sa nangyaring bagyong Odette ay lalong pag-igihin

ang daigdigang usapan sa pangklimang usapin

upang kinabukasan ng daigdig ay ayusin

upang di maglubugan ang mga isla sa atin

tumitindi ang pag-init, lumalala ang klima

habang plantang coal at fossil fuel ay patuloy pa

halina't tulungan natin ang mga nasalanta

habang sigaw nati'y Climate Justice para sa masa

Mga Pinaghalawan:

https://reliefweb.int/report/philippines/ndrrmc-situational-report-no-4-typhoon-odette-2021-december-18-2021-0800-am

https://ourdailynewsonline.com/2021/12/19/greenpeace-odetteph-another-wake-up-call-to-address-climate-crisis/

https://www.facebook.com/ClimateJusticePH/

https://ourdailynewsonline.com/2021/12/20/gutom-na-po-surigao-city-survivors-call-for-relief-in-odette-aftermath/

https://cnnphilippines.com/news/2021/12/21/NDRRMC-death-toll-Odette-156.html

https://reliefweb.int/report/philippines/dswd-dromic-report-11-typhoon-odette-20-december-2021-6am

Aklat ng saribuhay

BUKREBYU: ANG REGALONG AKLAT NG MAKATANG GLEN SALES

Nakasama ko nang minsan sa pagtitipon ng mga makata sa Luneta si Glen Sales, isang guro at makata mula sa lalawigan ng Quezon, sa isang aktibidad ng grupong KAUSAP, kasama ang nagtayo nitong si Joel Costa Malabanan, na guro naman sa pamantasan. Hanggang sa nila-like niya ang mga tula ko sa pesbuk at nila-like ko rin ang kanyang mga tula.

Nitong nakaraan lamang ang pinadalhan niya ako ng librong "Biodiversity in the Philippines" ni Almira Astudillo Gilles, na nasa 56 na pahina. Makulay ang mga nilalaman at hinggil sa kalikasan. Alam daw niyang interes ko ang isyung pangkalikasan kaya niya iyon ibinigay sa akin. Natanggap ko nitong Disyembre 20, araw ng Lunes. Dahil dito'y taospusong pasasalamat ang aking ipinaabot. Agad kong binuklat at binasa ang mga nilalaman.

Ang nasabing aklat ay batayang aralin hinggil sa kalikasan at kagandahan ng ating saribuhay o bayodibersidad. At sa pambungad pa lang ay nagsabi pang kung nais nating makatulong sa kalikasan ay kontakin ang labimpitong grupong kanilang inilatag. Ibig sabihin, maraming sumusuporta sa aklat na ito.

Tinalakay sa unang bahagi ang maraming datos hinggil sa simula ng daigdig batay sa pananaliksik sa kasaysayan, mula pa noong 4.65 bilyong taon na ang nakararaan, kung paano uminog ang enerhiya batay sa pagsusuri ng mga aghamanon o siyentipiko. Nariyan din ang color classification batay sa Tree of Life, pati na ang diversity at endemismo sa ating bansa.

Nariyan ang mga paksa hinggil sa mga sumusunod: Plants, Vertebrates: Birds, Mammals, Reptiles, Fish, Invertebrates: Echinoderms, Corals, Jellyfish, Anemones, Worms and Leeches, Insects, Arachnids, and Crustaceans.

Pinagtuunan ng pansin ang Birth of an Archipelago, Geology Rocks,  Habitats, Coral Reefs and Oceans, Biodiversity Hotspots, Threat to Biodiversity, Overdevelopment. Mayroon palang 110 ethnic groups o grupong katutubo sa Pilipinas, na ayon sa aklat ay nasa sampung porsyento ng populasyon.

Maraming mga payo, tulad ng sampung nakasaad sa "A drugstore in your backyard", at mga halimbawa ng Conservation Efforts. Sa nangyayari sa ating kapaligiran, matutunghayan sa paksang "What you can do" ang mga maaari nating magawa bilang indibidwal, kundi man grupo. Sa pahinang "So you want to be a scientist", nag-anyaya sila kung ano ang maaari nating pag-aralan o basahin upang higit pa nating maunawaan ang ating daigdig, nang sa gayon ay maprotektahan pa ito, tulad ng Astronomy, Biology, Chemistry, Earth Science or Geoscience, Physics, Atmospheric Science, at Material Science.

Iniiwan sa atin ng aklat ang isang quotation mula sa kilalang manunulat ng science fiction na si Isaac Asimov: The most exciting phrase to hear in science, the one that heralds the most discoveries, is not "Eureka!" (I found it!) but  "That's Funny!"

ANG AKLAT NG SARIBUHAY

pasalamat sa kaibigang makatang Glen Sales

dahil sa bigay na aklat, napukaw ang interes

upang saliksikin pang malalim at magkahugis

ang samutsaring kaalamang sa diwa'y nagkabigkis

biglang nagising ang interes sa librong binigay

hinggil sa paksang biodiversity (saribuhay)

sa mundo'y nagkaroon muli ng magandang pakay

habang mga paksa'y binabasa't napagninilay

iba't ibang katanungan ang sa diwa'y umusbong

lalo't sa nagbabagong klima'y paano susuong

na sa bahang dulot ng bagyo'y paano lulusong

sa pag-unawa sa agham ay paano susulong

sa Glasgow, katatapos ng pulong ng mga bansa

pinag-usapan ang klima't anong dapat magawa

at sa tangan kong libro'y muli kong sinasariwa

yaong mga pinagdaanang samutsaring sigwa

halina't magpatuloy sagipin ang kalikasan

ang kapaligiran at lipunan ay pag-aralan

halina't lumahok sa pagkilos at manindigan

para sa kinabukasan ng ating daigdigan

- gregoriovbituinjr.

12.22.2021

Yero

YERO

habang nagninilay ay biglang umihip ang hangin

anong lakas, isang yero ang patungo sa akin

agad akong kumilos at baka ako'y abutin

buti't nakailag kundi sugat ang tatamuhin

maaliwalas naman ang langit, wala ring bagyo

subalit bakit sa akin ay may patungong yero

nanggaling iyon sa labas, yero kaya'y kanino

may badya bang delubyo, aba'y muntikan na ako

ako'y nahiga sa papag, sa langit tumingala

bughaw ang panginorin at puno ng talinghaga

katatapos lang ng pulong ng mga maralita

nang umihip ng malakas, akala ko'y may sigwa

buti't di sumugat sa akin ang yerong matalas

ano kayang pahiwatig ng ganitong namalas

ito kaya'y banta o paalaala sa bukas

na dapat mag-ingat lalo't hangin ay lumalakas

- gregoriovbituinjr.

12.08.2021